डॉ. कर्मवीर भाऊराव पाटील

डॉ. कर्मवीर भाऊराव पाटील

“स्वावलंबी शिक्षण हेच आमचे ब्रीद” हे ब्रीदवाक्य आणि “वटवृक्षाचे” बोधचिन्ह घेऊन सामान्य रयतेच्या घराघरात ज्ञानाचा दिवा प्रज्वलित करणारे ‘रयत शिक्षण संस्थेचे ' संस्थापक डॉ. कर्मवीर भाऊराव पाटील यांचा आज १३१ वा जन्मदिन.

 महात्मा फुले यांच्या सत्यशोधक चळवळीचे क्रियाशील कार्यकर्ते असणा-या भाऊरावांनी सुरवातीला मुलांसाठी वसतिगृहे स्थापली. शिक्षणासाठी मोठ्या गावात येणाऱ्या दिनदुबळ्या, गरीब, वंचीत घटकातील मुलांसाठी ‘कमवा व शिका’ हा नवा मूलमंत्र देऊन स्वाभिमान, स्वावलंबन शिकवले. ज्या काळात टोकाची जातीव्यवस्था, कर्मठता होती त्याकाळात सर्व जाती-धर्मातील मुलांना एकच वसतिगृह स्थापन करण्याच्या त्यांचा निर्णय मोठा धाडसाचा होता. ‘‘भाऊराव‚ मला साबरमती आश्रमात जे करता आले नाही‚ ते तुम्ही सातारसारख्या एका छोट्या गावी करून दाखविले; याबाबत मी तुमचे मन:पूर्वक अभिनंदन करतो.’’(हिंदीमध्ये) असे गौरवोद्गार महात्मा गांधींनी सातारच्या ‘छ.शाहू बोर्डिंग हाउस’बद्दल काढले होते.

१११९ मध्ये काले (ता. कराड, जि. सातारा) येथे सत्यशोधक समाजाची परिषद होती. त्यावेळी भाऊरावांनी आवाहन केले की, ‘‘आपल्या समाजाचे विचार आपण भाषणे व जलसे यांद्वारे जनतेपर्यंत पोहचविण्याचा आटोकाट प्रयत्न करत आहोत परंतु, आपल्या विचारांप्रमाणे जनता सुधारत असल्याचे आढळून येत नाही. शिक्षण प्रसाराशिवाय याला परिणामकारक तोडगा मला तरी दिसत नाही. म्हणून बहुजन समाजाच्या मुलांना शिक्षण देण्याकरिता एक शिक्षणसंस्था स्थापन करणे आवश्यक आहे.’’ ही सूचना सर्वांना पसंत पडली आणि त्याप्रमाणे ठरावही झाला व ४ ऑक्टोंबर १९१९ रोजी ‘रयत शिक्षण संस्थेची’ स्थापना झाली.

वसतिगृहातील मुलांसाठी कर्मवीर अण्णांनी मूठ मूठ धान्य गोळा केले. अण्णांच्या गैरहजेरीत पत्नी लक्ष्मीबाईंनी स्वतःचे  सर्व दागिने वेळोवेळी मोडून शेवटी सौभाग्याचे लेणे मंगळसूत्रही मोडून मुलांच्या जेवणाची सोय केली.
किर्लोस्कर नांगराचे सेल्स एजंट म्हणून नोकरी करणारे आणि त्या नोकरीला साजेसा पोषाख करणारे आण्णा, नोकरी सोडून रयत शिक्षण संस्थेच्या वाढीसाठी फकिरासारखे आयुष्य जगले. गोरगरीब मुलांसाठी देणग्या गोळा करायला अखंडपणे अनवाणी पायाने फिरले. शरीराने धिप्पाड, पैलवान असणारे आण्णा अतिशय सत्यप्रिय स्वभावाचे होते. कोल्हापुरात इंग्रजांच्या राजा- राणीच्या पुतळ्याला कोणीतरी डांबर फासले त्या ‘डांबर प्रकरणात’ खोटा गुन्हा दाखल झाल्यावर इंग्रज पोलिसांनी त्यांना असंख्य यातना दिल्या. आण्णा बाबाजी लठ्ठेंच्या विरोधात खोटी साक्ष देण्यासाठी इंग्रजांनी त्यांना खूप त्रास दिला. मात्र आण्णानी खोटी साक्ष दिली नाही. हे लठ्ठे म्हणजे ज्यांनी अण्णांना जैन वस्तीगृहातून हाकलून लावले होते ते, परंतु अण्णांनी त्याच्याबद्दल मनात कसलीही अढी ठेवली नाही.
राजर्षी शाहू महाराज आणि प्रबोधकार ठाकरें या दोघांशीही अण्णांचा चांगला स्नेह होता. त्यांनी सातारच्या वस्तीगृहालाही शाहूमहाराजांचे नाव दिले.
सातारच्या वसतिगृह भेटीच्यावेळी महात्मा गांधीनी कर्मवीर अण्णांना जिज्ञासेपोटी विचारले‚ ‘‘भाऊरावजी‚ आपने इस बोर्डिंग को राजर्षी शाहू महाराज का नाम दिया है। उन्होने आपको कितने पैसे दिये है?’’ भाऊरावांनी उत्स्फूर्त उत्तर दिले‚ ‘‘उनसे मैंने कुछ भी पैसा नहीं लाया‚ लेकिन मैं उनसे बडा दिल लाया हूँ ।’’ आज या मोठ्या मनाच्या, मोठ्या दिलाच्या दिलदार महामानवाची जयंती आहे.

सध्या शिक्षण सम्राटांनी शिक्षण संस्थांना पैसे छपाईचे कारखाने बनवले आहेत; उच्च शिक्षण सर्वसामान्यांच्या आवाक्याबाहेर गेलेले आहे; सरकारी शाळांची अवस्था तोळा-मास झालेली आहे; अश्यावेळी स्वतः मॅट्रिक नापास असूनही असंख्य तरुणांना उच्च शिक्षणासाठी मदत करणाऱ्या; बहुजनांच्या शिक्षणासाठी अखंडपणे झटणाऱ्या; प्रचलित शिक्षणपद्धतीत ‘कमवा व शिका’ या अनोख्या आणि क्रांतिकारक पध्दतीची सुरवात करणाऱ्या कर्मवीर आण्णांनसारख्या शिक्षणमहर्षीची समाजाला खूप गरज आहे.

कर्मवीर अण्णांना विनम्र अभिवादन!!

संकलन: @संदिप रामचंद्र चव्हाण.
(लेख लिहताना गुगलवर उपलब्ध माहितीचा आधार घेतला आहे; शिवाय काही पुस्तकांमधील माहितीचा उपयोग केला आहे)

पूर्णपुरुष कृष्ण

पूर्णपुरुष कृष्ण
काल कृष्णजन्माष्टमी झाली आणि आज गोपाळकाला सर्वत्र मोठ्या उत्साहाने साजरा होत आहे. भारतीयांच्या मनावर अधिराज्य गाजवणारे व्यक्तिमत्त्व म्हणजे #कृष्ण! कृषी संस्कृतीशी नाते सांगणारा शब्द म्हणजे कृष्ण!
◆कृष्ण शब्दाचा मूळ संस्कृत कृष् धातूशी संबंध आहे. कृष् म्हणजे खेचणे‚ ओढणे. कृष् वरूनच कृषी म्हणजे शेती हा शब्द बनला आहे. शेतकरी शेत नांगरतो‚ नांगर ओढतो‚ ही कार्ये ह्यात अभिप्रेत आहेत. येथे खेचणे म्हणजे जो सगळ्या घटना ओढून घेतो‚ सगळी सारतत्त्वे ग्रहण करतो आणि नंतर ती वहन करून नेतो तो कृष्ण‚ असा एक अर्थ होतो. कृष्ण शब्दाचा संबंध ‘कर्षण’शी जोडता येईल. कर्षण म्हणजे आकर्षणचे मूळ रूप. जो आकर्षक आहे व तो कृष्ण!!◆

आजच्या घडीला कृष्ण आणि त्याचे चरित्र  किती लाभकारक ठरेल हा प्रश्नच आहे. शिवाय कृष्ण होता की नव्हता याबद्दलही मतमतांतरे आहेत. महापुरुषांच्या जयंती/पुण्यतिथी साजऱ्या करण्यात धन्यता मानून त्याच्या विचारांना कायमच फाटा देणार्यांनी कृष्णाच्या जयंतीचाही इव्हेंट केला आहे. असे असले तरीही चांगल्या गोष्टींचा, विचारांचा फायदा कोणत्याही व्यक्तीला आणि समाजाला कायमच होत असतो. महामानवांच्या चरित्रातील प्रेरणादायी गोष्टी पाहून, ऐकून समाजाला नवप्रेरणा मिळू शकते. किमान या हेतून तरी अशी चरित्र पहावयास हवीत.

 कृष्णाने अतिशय प्रतिकूल परिस्थितीत जन्म घेतला देवकीच्या पोटी! मोठा झाला यशोदेच्या मातृछायेत, तिच्याच अंगणी खेळला, हट्ट केला, खोड्या केल्या, चोऱ्या केल्या अगदी यशोदेचा मारही खाल्ला. लहानपणापासून तो संकटात वाढला. मृत्यूची छाया त्याच्या जन्मापासून त्याचा पाठलाग करत होती. परंतु प्रत्येकवेळी तो संकटांना पुरून उरला..! सामान्य बालकप्रमाणे बाललीला करत हसतमुखाने लहानाचा मोठा झाला.

कृष्ण श्रीमंत घरात जन्मला. परंतु तो रमला गरीब, दिनदुबळ्या गवळ्यांच्या मुलांमध्ये. त्याच्याबरोबर खेळला, बागडला. या मुलांना दूध-दही मिळत नसे तेंव्हा कृष्ण आपली व सर्व सवंगड्यांची शिदोरी एकत्र करून त्याचा काला करून खात असे. या आपल्या कृतीतून सामाजिक एकात्मतेचा संदेश तो देत होता. कृष्णाने कधीही गरीब श्रीमंत, उच्च- नीच असा भेदभाव केला नाही. त्याला पांडव जितके प्रिय होते तेवढेच त्याचे सुदाम्यावरही प्रेम होते. समाजातील सर्व घटकांशी तो एकरूप होऊन वागला.
गोकुळात उत्पादित होणारे दूध, लोणी, तूप इत्यादी मथुरेतील लोकांना विकले जायचे. त्यावर कंसाची प्रजा, सैनिक पुष्ट व्हायचे. आणि गोकुलवासीयांनाच त्रास द्यायचे. गोकुळात निर्माण होणाऱ्या दूध,दही,ताक,लोणी यावर पहिला हक्क गोकुळातील बालगोपालांचा आणि उरले तर इतरांचा. गोकुळातील भावी पिढीच्या आरोग्यासाठी हितकारक असणारा हा विषय कृष्णाने गोकुलवासीयांना पटवून दिला. वेळप्रसंगी त्याने लोण्याची चोरी करून आपल्या सवंगड्यांना खायला दिले.
आज या घटनेकडे पाहताना आपल्या लक्षात येईल, शेतकरी काबाडकष्ट करून दूध उत्पादन करतो. आपल्या लहानग्यांच्या आणि स्वतःच्या आहारात दूध व दुग्धजन्य पदार्थ कमी खातो. पोटाला चिमटा घेऊन, पैशासाठी उत्पादित दूध कवडीमोल दराने डेअरीला, शहरातील नवश्रीमंताना इमाने- इतबारे पोचवतो. आर्थिक विवंचना असल्याने त्याच्यापुढेही पर्याय नसतो. शेतकरी, कष्टकऱ्यांच्या गोकुळात कृष्णासारखा नेता होईल का नाही माहीत नाही. परंतु मड्याच्या टाळूवरचे लोणी खाणाऱ्या नेत्यांची गर्दी पाहिलीे की कृष्णासारख्या नेतृत्वाची आठवण होते.

बालपणापासूनच अन्यायाविरुद्ध पेटून उठणे हा गुण कृष्णात होता. गोकुलवासीयांना त्रास देणाऱ्या कालियासर्पाला त्याने यमुनेतून पिटाळून लावले. कर्मकांडापेक्षा कर्माचा पुरस्कार त्याने केला. अंधश्रद्धेला मूठमाती देण्याचे काम त्याने केले.  इंद्राची पूजा बंद करून गोवर्धन पर्वत हाच गोकुळाचा रक्षणकर्ता आहे हे गोकुलवासीयांना पटवून दिले. दुर्लक्षित असणारी गुरख्यांची #बासरी हातात घेऊन प्राणपणाने त्याने फुंकली. तिच्यातून उमटलेल्या स्वरांनी बसरीला संगीतक्षेत्रात अभूतपूर्व प्रतिष्ठा मिळवून दिली. साध्या आणि दुर्लक्षित गोष्टीही किती मोठ्या असतात किंवा होऊ शकतात याचाच संदेश जणू त्याने दिला.

गोपिकांशी आणि राधेशी त्याच नातं हे वासणारहीत प्रेमाचे प्रतीक होते. आज या गोष्टीचा वेगळ्या पध्द्तीने विचार केल्यास आपल्या लक्षात येईल की, राधेला/ गोपिकांना कृष्ण मिळाला नाही किंवा कृष्णाला राधा मिळाली नाही म्हणून त्यातील कोणीही आत्महत्येचा प्रयत्न केला नाही. किंवा स्वतःला इजा करून घेण्याची दुर्बुद्धी त्यांना सुचली नाही. कारण त्याचं प्रेम हे त्यागाच्या भक्कम पायावर उभे होते. ते अपेक्षारहित, वासणारहीत, निर्व्याज प्रेम होते. आज टिनएजर्स, कॉलेज तरुण- तरुणी यांची प्रेम(?)प्रकरणे पाहिली की आठवण होते ती #राधाकृष्णाची!

कृष्णाने नेहमीच सामान्यांच्या हिताचे रक्षण केले. धोका पत्करून नेतृत्व स्वीकारले. वेळप्रसंगी आप्तांनाही शिक्षा केली. कंस हा मामा असूनही कृष्णाने त्याचा वध केला. शिशुपाल हा आत्तेभाऊ होता, शंभर अपराध भरल्यावर एकशे एकावा अपराध करण्याची संधीच त्याने शिशुपलास दिली नाही. कृष्णाने ज्या विचारांचा, तत्त्वांचा आयुष्यभर पुरस्कार केला त्यानुसारच तो वागला. उच्चार आणि आचार यांत त्याने फरक केला नाही. गोकुळात सर्वांशी मैत्रीपूर्ण संबध प्रस्थापित करून कंसवधानतर तो मथुरेत स्थिरावला. गोकुळ सोडल्यानंतर पुन्हा कधीही तो परतून गोकुळाकडे फिरकला नाही. मथुरेत उग्रसेनाने दिलेले राजेपद त्याने नाकारले. आणि तरीही तो यादवांचा नेता राहिला. सत्ता मिळवण्याची, तिचे रक्षण करण्याची पात्रता असूनही सत्तेचा लोभ त्याला नव्हता. खुर्चीची आसक्ती त्याला नव्हती. निर्लोभी आयुष्य कसं जगावं हे कृष्णाने आपल्याला शिकवले आहे. दुर्दैवाने त्याच्याच नावावर आज दहीहंडीचा बाजार भरवून सत्तेची खुर्ची जवळ करणाऱ्यांची संख्या वाढत आहे.

जरासंध हा कंसाचा सासरा होता. कंसवधानंतर त्याने मथुरेवर अनेक आक्रमणे केली. यादवांनी प्रत्येकवेळी त्याला शौर्याने प्रतिकार केला. जरासंधाबरोबर वारंवार होणारे युद्ध व त्यामुळे होणारे नुकसान टाळण्यासाठी कृष्णाने संपूर्ण मथुराच दूर द्वारकेत वसवली. यामुळे त्याला कोणी रणछोडदासही म्हणाले परंतु त्याची तमा त्याने बाळगली नाही. कृष्णाची मथुरेतून माघार ही त्या काळानुसार खूप मोठी व महत्वाची घटना आहे. या कृतीमुळे यादवांना सुरक्षितता, स्वास्थ मिळाले, त्यांची भरभराट झाली. परंतु हे रणांगणातून पळ काढण्यासारखे होते. काहींची नाराजी पत्करून कृष्णाने ही कृती केली.
●‘वर्तुणुकीचे कोरडे नियम पाळणारे आणि त्यांना चिटकून राहणारे नष्ट होतात.’ तर ‘काही वेळेस नुसते जिवंत राहणे, अस्तित्व टिकवून ठेवणे हेच एक मूल्य ठरते. कारण अस्तित्व आणि फक्त अस्तित्वच मूल्याधिष्ठित- मूल्यात्मक जगाची निर्मिती करण्याची शक्यता निर्माण करते.’● हे तत्व त्याने या (माघार घेण्याच्या) कृतीतून पटवून दिले.

द्वारकेमध्ये आल्यावर रुक्मिणी, सत्यभामा, जांबवंती यांच्याबरोबरचा विवाह, स्यमंतक मण्याच्या चोरीचे प्रकरण, स्यमंतक मण्यावर हक्क असूनही तो अक्रूराच्या हवाली करणे, कृष्ण पांडव भेट, जरासंधाचा भिमाकरवी केलेला वध, पंढवांच्या वनवासात त्यांच्या पाठीशी खंबीरपणे उभे राहणे, पांढवांचा वनवास संपल्यावर कौरव-पंढवांच्या समेटासाठी- शांतीसाठी केलेला प्रयत्न या महत्वाच्या घटना आहेत.

नरकासुरवध आणि नरकासुराचा कैदेत असणाऱ्या, त्याच्या अत्याचारास बळी पडलेल्या आणि समाजाने बहिष्कृत केलेल्या हजारो स्त्रियांना पत्नी म्हणून स्वीकारून केलेले त्यांचे #पुर्नवसन ही खूप मोठी आणि क्रांतिकारक घटना आहे.

महाभारत युद्धात अर्जुनाचा सारथी होणे. ही घटनाही खूप मोठी व महत्वपूर्ण आहे. त्या काळात सारथी हे काम तुलनेने कमीपणाचे होते. परंतु कृष्ण कोणतेही काम कमीपणाचे मानत नव्हता. त्याने सारथी होऊन कृतीतून ते पटवून दिले. त्याने अर्जुनाचे सारथ्य केले. एक प्रकारे मार्गदर्शन केले. युद्धातून प्रारंभीच माघार घ्यायला निघालेल्या अर्जुनास ‘गीता’रूपी तत्वज्ञान सांगितले. त्याला त्याचे कर्म आणि क्षत्रियाचा धर्म सांगितला. अपराजित योद्धा असूनही हाती शस्त्र न घेता सुयोग्य योजना बनवून पांडवांना विजय मिळवून दिला.

यशाच्या, समृद्धीच्या शिखरावर असणाऱ्या यादवांना सत्तेचा, संपत्तीचा, शक्तीचा अहंकार झाला. यादव उन्मत्त झाले. मद्यपानाच्या आहारी गेले. मद्यपी यादवांना नाशापासून वाचविण्याचा, मद्यापासून परावृत्त करण्याचा प्रयत्न कृष्णाने केला. त्याने द्वारकेत दारूबंदीही केली. परंतु यादवांनी मर्यादा ओलांडली, भावबंदकी उफाळून आली आणि त्यांचा नाश झाला. मदमस्त झालेल्या आप्तांनाही कृष्णाने वाचवले नाही किंवा यादव आपापसात भांडत असताना त्यांच्याकडे त्याने संपूर्ण दुर्लक्ष केले. तो प्रत्येक गोष्टीत भरून पावला आणि तेवढाच अलिप्तही राहिला.

कृष्णाचा स्वत:चा शेवट दु:खदायक आहे. त्याच्या आयुष्यात झालेल्या अनेक युद्धात कोणत्याही शस्त्रा-अस्त्राचा काहीही परिणाम त्याच्यावर झाला नाही. साधा ओरखडाही उठला नाही. परंतु ‘जरा’ नावाच्या व्याध्याच्या साध्या क्षुल्लक बाणाने कृष्णाचा मृत्यू झाला! त्यातून काळाने मानवजातीला धडा दिला आहे... माणूस कितीही महान, देवतुल्य, असू दे, #मृत्यु हे अंतिम सत्य आहे. आणि कृष्णही त्याला अपवाद नाही.

कृष्णाबद्दल लिहण्याइतकी माझी पात्रता कदाचित नसेलही. परंतु लहानपणापासून ऐकलेल्या गोष्टी, अलीकडे त्याच्याबद्दल वाचलेली पुस्तके यातून कृष्ण या व्यक्तिमत्वाबद्दल काय वाटतं हे मांडण्याचा हा प्रयत्न आहे.
लोणी खाणारा बाळकृष्ण, बालगोपालांचा सवंगडी, बासरी वाजवणारा वादक, सामाजिक एकात्मतेचा संदेश देणारा आद्यसमाजसुधारक, अन्यायाला वाचा फोडणारा बंडखोर, वासनारहीत प्रेमाची परिभाषा शिकवणारा प्रेमी, मैत्रीला जागणारा/जपणारा मित्र, जबाबदारीची जाणीव असणारा पती, प्रेमळ पिता, चक्र-गदा-पाचजन्य हाती घेतलेला योध्दा, पांडवांचा समेटाचा प्रस्ताव कौरवसभेला प्रभावीपणे पटवून देणारा वक्ता, गोंधळलेल्या अर्जुनाला गीता सांगणारा तत्वज्ञ, सर्व शत्रूंना साम-दाम-दंड-भेद या नीतीने पराभूत करणारा राजकारणपटू असे असंख्य गुण कृष्णात होते म्हणूनच त्याला #पूर्णपरुष म्हणतात.
आणि म्हणूनच म्हणतात… झाले_बहु_होतील_बहु_परी_या_सम_हा!!!!

आजच्या घडीला कृष्ण नसला तरी कृष्णाचे बालपण प्रत्येकाच्या घराघरात रांगत असते. घरोघरी प्रत्येकाचा एक बाळकृष्ण(मुलगा/मुलगी या अर्थाने) असतो. आणि तसं पाहिलं तर लहान मोठ्या प्रत्येक व्यक्तीच्या आतमध्ये खोडकर,निरागस, हट्टी, बंडखोर, हवाहवासा, एक #बालळकृष्ण असतोच! परंतु मोठेपणाचे (वय,पद,प्रतिष्ठा) जोखड घेऊन वावरणारे आपण सर्वजण आपल्यातल्या बाळकृष्णाला स्वतःच कारागृहात डांबून ठेवतो…! आणि साऱ्या विश्वाचा भार डोक्यावर घेतल्यासारखे मख्ख चेहऱ्याने आयुष्य जगत असतो. ‘पूर्णपुरुष’ होता नाही आलं तरी किमान गरज आहे आपल्यातल्या बाळकृष्णाला जपण्याची….!! आणि तीच पहिली पायरी असेल कृष्णत्वाच्या प्रवासाची….!!
@संदिप रामचंद्र चव्हाण.

संदर्भ: ◆महाभारतातील पितृवंदाना
          ● या सम हा
           युगधंर
            व्यासपर्व

मला आवडलेली पुस्तके

मला आवडलेल्या पुस्तकांची यादी खालीलप्रमाणे आहे. यातील काही पुस्तके मी पूर्ण वाचलेली आहेत तर काहींची प्रस्तावना वाचली आहे. शिवाय काही पुस्तकाबद्दल वेगवेगळ्या दैनिकात आलेले पुस्तक परिचय वाचून अशी पुस्तके ग्रंथालयात चाळली आहेत.

माझ्या काही मित्रांनी मला चांगल्या पुस्तकाबाबद्दल विचारले होते.. त्यांच्यासाठी व इतर पुस्तकप्रेमींसाठी सदर यादी मी ब्लॉगवर देतो आहे.

व्यक्ती तेवढ्या प्रकृती असल्याने मला आवडलेली पुस्तकं तुम्हालाही आवडतील असं नाही. माझं स्वतःच वाचन जसे वाढत जाईल तसे वेळोवेळी या यादीत सुधारणा करत जाईन.
आपला मित्र.. संदिप चव्हाण.

★प्राचार्य शिवाजीराव भोसले

◆दीपस्तंभ (भारतातील थोर व्यक्तींची व्यक्तिचित्रण)

◆जागर खंड 1 व 2 (जीवन विषयी चिंतनपर लेख)- प्राचार्य शिवाजीराव भोसले

◆जीवनवेध- (जीवन विषयी चिंतनपर लेख)

◆देशोदेशीचे दार्शनिक (जगातील काही महत्वाच्या व्यक्तींचे व्यक्तिचित्रण)

(प्राचार्य शिवाजीराव भोसले यांची इतरही पुस्तके वाचनीय आहेत)

★अच्युत गोडबोले. यांची पुस्तके

● मुसाफिर (आत्मचरित्र)

●किमयागार (जगातील विविधक्षेत्रातील शास्त्रज्ञ माहिती)

●अर्थात (अर्थशास्त्राचा इतिहास, सिद्धांत अन् चरित्रं यांची रंजक सफर)

●मनात (मानसशास्त्र, मानसशास्त्रज्ञ, याबद्दल माहितीपूर्ण पुस्तक)

●गणिती (गणिताचा इतिहास व गणितातील शास्त्रज्ञ)

(अच्युत गोडबोले यांची इतर सर्व पुस्तके वाचणीय आहेत)

●जोनाथन लिविंग्स्टन सीगल - लेखक: रिचर्ड बाक
मराठी अनुवाद: बाबा भांड (मूळ इंग्रजी मुलांसाठी छान)

【ही एक दंतकथा आहे. आपल्या दररोजच्या जगण्यातच आपलं इप्सित शोधण्याचा मार्ग दाखवणारी गोष्ट. समुद्रपक्ष्यांचा कळप, त्यांचं उडणं, थव्यांचे रीतिरिवाज आणि कायदेकानुन इथं रूपक म्हणून आले आहेत.
जर आपण आपल्या स्वप्नांचा पाठपुरावा केला, तर त्या क्षेत्रातल्या अत्युच्च शिखरावर पोहचता येतं, हे जोनाथनच्या गोष्टीचं सार आहे.】

◆झोंबी (आत्मचरित्र)- आनंद यादव

【यानंतरचे तीन भाग आहेत नांगरणी, घरभिंती, काचवेल】

●छत्रपती शिवाजी महाराज जीवन रहस्य- नरहर कुरुंदकर

(छोटे पुस्तक परंतु खूप छान आहे  किंमत 60 रु /पृष्ठे 60)

◆ बाळकांड( आत्मचरित्र)- ह मो मराठे

◆ पोहरा (आत्मचरित्र बाळकांडच्या पुढील भाग आहे)- ह मो मराठे

(दोन्ही पुस्तके अजबने प्रत्येकी 60 रु मध्ये उपलब्ध करून दिली आहेत )

★पू ल देशपांडे

●बटाट्याची चाळ (विनोदी)

●व्यक्ती आणि वल्ली (व्यक्तिचित्रण)

● एका कोळियाने

★अरुण शेवते यांची पुस्तके

◆नापास मुलांची गोष्ट-

◆ नापास मुलांचे प्रगतीपुस्तक

◆ हाती ज्यांच्या शुन्य होते

(तिन्हीही पुस्तके थोर/मोठ्या लोकांच्या शाळेतील अपयशाबद्दल व पुढे त्यांनी घेतलेली मोठी झेप यावर आहेत)

●पृथ्वीवर माणूस उपराच (वैज्ञानिक) - डॉ सुरेशचंद्र नाडकर्णी

●ब्रेन प्रोग्रामिंग-(वैद्यकीय, वैज्ञानिक) - डॉ रमा मराठे

◆टू सर विथ लव्ह - ई आर ब्रेथवेट (मूळ पुस्तक इंग्रजी आहे) मराठी अनुवाद- लीना सोहानी

(अमेरिकेतील निग्रो सैनिक जो पुढे शिक्षक होतो त्याचे आत्मचरित्र)

●हसरे दुःख..भा. द.खेर

(महान विनोदवीर "चार्ली चॅप्लिन" याच्या खडतर आयुष्याचा प्रवास)

★विश्वास पाटील यांच्या कादंबरी

●झाडाझडती - (धरणग्रस्त लोकांच्या जीवनाची झालेली फरफट)

●पानिपत -(पानिपतच्या युद्धावर आधारित कादंबरी)

●महानायक - (सुभाषचंद्र बोस यांच्या जीवनावर आधारित कादंबरी)

●संभाजी - (छत्रपती संभाजी महाराज यांच्या जीवनावर आधारित कादंबरी )

◆श्रीमान योगी- रणजित देसाई

( शिवाजीमहाराज चरित्रमय कादंबरी)

●युगंधर - शिवाजी सावंत

(कृष्ण/महाभारत - कादंबरी)

●मृत्युंजय- शिवाजी सावंत

(कर्ण/ महाभारत- कादंबरी)

●व्यासपर्व- दुर्गा भागवत

(महाभारतातील मुख्य व्यक्तिरेखा चित्रण)

●युगांत -दुर्गा भागवत

(महाभारत विषयावर आधारित पुस्तक)

◆अमरगित- निशा मिरचंदानी

(बाबा आमटे चरित्र)

◆ प्रकाशवाटा- डॉ प्रकाश आमटे

(प्रकाश आमटे यांचे आत्मचरित्र)

◆समिधा (साधनाताई आमटे यांच्या जीवनातील कही संस्मरणे) -साधनाताई आमटे

◆ मेळघाटातील मोहर

डॉ स्मिता कोल्हे व डॉ रवींद्र कोल्हे यांचे चरित्र- मृनालीनी चितळे

●एका दिशेचा शोध- संदिप वासलेकर

(जागतिक घडामोडी व भारताच्या दृष्टीने त्याचे महत्व इत्यादी विषयी लेख असणारे पुस्तक)

◆रिच डॅड पुअर डॅड

(पैशांबाबतच्या अशा गोष्टी ज्या श्रीमंत आपल्या मुलांना शिकवतात, गरीब व मध्यमवर्गीय शिकवत नाहीत)

--रॉबर्ट टी. कियोसाकी(मूळ इंग्रजी लेखक)

मराठी अनुवाद : अभिजित थिटे

◆कॅशफ्लो कोड्रंट

(आर्थिक समृद्धीसाठी ‘श्रीमंत वडिलांचा’ सल्ला)

--- रॉबर्ट टी. कियोसाकी (मूळ इंग्रजी लेखक)

मराठी अनुवाद : श्याम भुर्के

◆शेअर बाजार जुगार? छे, बुद्धीचा डाव.

-- रविंद्र देसाई.

【शेअर मार्केट मध्ये गुंतवणूक करणाऱ्यांसाठी पुढील दोन इंग्रजी पुस्तके खूप मार्गदर्शक आहेत त्याचे मराठी भाषांतर उपलब्ध नाही…

◆The Intelligent Investor --Benjamin Graham

◆The Little Book of Value Investing-- Christopher H. Browne.】

●अब्राहम लिंकन : फाळणी टाळणारा महापुरुष

लेखक : वि. ग. कानिटकर

●व्हिएतनाम अर्थ आणि अनर्थ

वि. ग. कानिटकर

(औरंगजेबाच्या मोगली सत्तेशी, शिवाजी महाराजांनी शौर्याने व गनिमी काव्याच्या युद्धतंत्राने जो यशस्वी लढा दिला, त्या गनिमी युद्धतंत्राचा आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील आधुनिक काळातील आविष्कार म्हणजे व्हिएतनामचा स्वातंत्र्यलढा होय. गनिमी काव्याने, हो-चि-मिन्ह जवळजवळ अर्धशतकाहून अधिक काळ धीरोदात्तपणे स्वातंत्र्यासाठी लढत होता. या संघर्षात, तो साम्राज्यवादी शक्तींनी आठ-दहा वेळा त्याच्यावर लादलेल्या देहदंडाच्या शिक्षेतून सुखरूप निसटला.)

◆ वॉरन बफे (चरित्र- पैशांवर जिवापाड प्रेम करूनसुद्धा पैशांची आसक्ती अजिबात न बाळगणारा जगावेगळा माणूस)

--- अतुल कहाते

◆नेल्सन मंडेला (वर्णद्वेष संपवणारा युगपुरुष ) -- अतुल कहाते

◆ फिडेल कॅस्ट्रो (चरित्र:- अमेरिकन राष्ट्रपतींना पुरून उरलेला झुंजार क्रांतिकारी) --- अतुल कहाते

◆क्रांती नंतरचा क्युबा - माधव गडकरी

(फिडेल कॅस्ट्रो आणि चे गुव्हेरा हे क्युबात  क्रांती झाल्यानंतर साऱ्या जगभर प्रसिद्ध पावले.  परंतु अशा क्रांती नंतर त्या देशाची वाटचाल कशी झाली हे फारसं  कोणी पाहत नाही. कारण क्रांती नंतर होणाऱ्या सुधारणा या क्रांती काळातल्या लढायांसारख्या रोमहर्षक नसतात . परंतु देशाची खरी घडण  ही क्रांतीनंतरच होत असते)

● मित्र जोडा आणि लोकांवर प्रभाव पाडा / मार्गदर्शनपर

‘How to Win Friends & Influence People’ या इंग्रजी पुस्तकाचा मराठी अनुवाद

मूळ लेखक: डेल कार्नेगी

अनुवाद अ‍ॅड. शुभदा विद्वांस

●चिंता सोडा सुखाने जगा / मार्गदर्शनपर

‘How to Stop Worrying and Start Living’ या इंग्रजी पुस्तकाचा मराठी अनुवाद

मूळ लेखक: डेल कार्नेजी

अनुवाद अ‍ॅड. शुभदा विद्वांस

【Most Popular Books
How to Win Friends and Influence People
How to Stop Worrying and Start Living
The Leader in You
The Quick and Easy Way to Effective Speaking
Dale Carnegie's Lifetime Plan for Success: How to Win Friends and Influence People & How to Stop Worrying and Start Living】

◆चीपर बाय दी डझन

मूळ लेखक: फ्रँक बंकर गिलब्रेथ (ज्यु.), अर्नेस्टाइन गिलब्रेथ कॅरे

अनुवाद: सुमेधा फडणीस

●स्टीव्ह जॉब्झ (अधिकृत चरित्र)

वॉल्टर आयझॅक्सन

अनुवाद : विलास साळुंके

★धनंजय किर यांची पुस्तके:-

◆महात्मा जोतीराव फुले (आमच्या समाजक्रांतीचे जनक)

◆लोकमान्य टिळक आणि राजर्षी शाहू महाराज : एक मूल्यमापन

◆राजर्षी शाहू छत्रपती: एक समाजक्रांतिकारक राजा (चरित्र)

◆स्वातंत्र्यवीर सावरकर (चरित्र)

◆डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (चरित्र)

◆कृतज्ञ मी कृतार्थ मी (आत्मचरित्र)

इंग्रजी

◆Veer Savarkar

◆Dr. Ambedkar : Life and Mission

◆ Lokamanya Tilak : Father of the Indian Freedom Struggle

◆ Mahatma Jotirao Phooley : Father of Indian Social Revolution

◆Mahatma Gandhi : Political Saint & Unarmed Prophet

◆Shahu Chhatrapati : A Royal Revolutionary 】

★ द.म. मिरासदार यांची विनोदी पुस्तके

नाव     
●अंगतपंगत (कथा संग्रह)
●खडे आणि ओरखडे (कथा संग्रह)
●गप्पांगण(कथा संग्रह)
●गप्पा गोष्टी(कथा संग्रह)
●गंमतगोष्टी (कथा संग्रह)   
●गुदगुल्या(कथा संग्रह)
●गोष्टीच गोष्टी (कथा संग्रह)
●चकाट्या(कथा संग्रह)
●जावईबापूंच्या गोष्टी (कथा संग्रह)

●नावेतील तीन प्रवासी (भाषांतरित कादंबरी)   
●फुकट(कथा संग्रह)   
●बेंडबाजा(कथा संग्रह)       
●भुताचा जन्म (विनोदी कथा संग्रह)   
●भोकरवाडीच्या (गोष्टी कथा संग्रह)   
●भोकरवाडीतील रसवंतीगृह    (कथा संग्रह)   
●माकडमेवा (लेख संग्रह)   
●माझ्या बापाची पेंड (विनोदी कथा संग्रह)   
●मिरासदारी (कथासंग्रह)   
●विरंगुळा           
●हसणावळ (कथा संग्रह)   
●हुबेहूब    (विनोदी कथा संग्रह)

★डॉ. जयसिंगराव पवार यांची ऐतिहासिक विषयावरील पुस्तके

◆शिवचरित्रापासून आम्ही काय शिकावे?/ संशोधनात्मक  

◆ छत्रपती संभाजी : एक चिकित्सा/ संशोधनात्मक

◆मराठ्यांचे स्वातंत्र्ययुद्ध/ संशोधनात्मक

● गावगाडा - त्र्यंबक नारायण अत्रे

(शतकापूर्वीचे ग्रामीण जीवन, बलुतेदार पध्दती, त्यावेळची ग्रामरचना)

● गावगाडा शतकांतरचा- डॉ. अनिल पाटील

(बदलेली खेडी व एकूणच व्यवस्था याविषयी)

◆माणदेशी माणसं (व्यक्तिचित्रण)

व्यंकटेश माडगूळकर

◆बनगरवाडी (मानदेशातील छोट्या धनगरवाडीचं चित्रण)

व्यंकटेश माडगूळकर

●शहीद भगतसिंह समग्र वाङ्मय (लेख व दस्तऐवज) संपादक : दत्ता देसाई

मूळ दस्तऐवजांचा स्रोत : प्रा. चमनलाल

● रिचर्ड फाईनमन : एक हरहुन्नरी व्यक्तिमत्त्व / व्यक्तिचित्र सुधा रिसबुड‚

●हू मूव्हड् माय चीज?

आयुष्यातील आणि व्यवसायातील बदलांना सामोरं जाण्याचा मार्ग

मूळ इंग्रजी लेखक:- स्पेन्सर जॉन्सन, एम.डी.

अनुवाद : मोहन मदगुलकर

बनगरवाडी... व्यंकटेश माडगूळकर.

बनगरवाडी
लेखक: व्यंकटेश माडगूळकर,
प्रकाशन: मौज प्रकाशन,
किंमत: रु १००
पृष्ठे: १३०

बनगरवाडी माणदेशातल्या 'लेंगरवाडी' नावाच्या वाडीवर बेतलेली आणि लेखक व्यंकटेश माडगूळकर यांना आलेल्या अनुभवावर आधारीत असलेली कादंबरी आहे. ही कादंबरी १९५५ साली प्रकाशित होऊन आतापर्यंत बारा भाषेत अनुवादित झालेली आहे. बनगरवाडी कथानकावर एक मराठी चित्रपटही १९९५ साली प्रदर्शित झालेला आहे. १९९९ नंतर निघालेल्या आवृत्त्यामध्ये लेखकांनी स्वतः चित्रे रेखाटली आहेत.

 स्वातंत्र्यपूर्व काळात संस्थानच्या अधिपत्याखाली असणारी मेंढपाळांची ३०/४० घरांची वस्ती म्हणजे बनगरवाडी होय.
 कादंबरीचा नायक राजाराम विठ्ठल सौंदणीकर नव्यानेच शिक्षक म्हणून बनगरवाडीत दाखल होतो. ‘मास्तर’ म्हणून गावात दाखल झाल्या झाल्या त्याला ‘बालट्याच्या’ धमकीचा सामना करावा लागतो. परंतु बनगरवाडीतील म्हाताऱ्या करभाऱ्याची साथ त्याला मिळते.
शाळेत जाण्यापेक्षा मुलांनी मेंढरामागे जावे या मताचा बनगरवाडीतील पालकवर्ग, पालकांना शाळेबद्दल असलेली अनास्था, यामुळे राजाराम मास्तरला वाडीतील मुलं शाळेत आणण्यासाठी खूप प्रयत्न करावे लागतात. हळूहळू शाळा सुरू होते. राजाराम मास्तर बनगरवाडीतील बाययाबापड्यांचा विश्वास जिंकतो आणि तिथल्या समाजजीवनात मिसळून जातो.

अडाणी, गरीब पण इमानदार असणारी वाडीतील लोकं मास्तरला कारभाऱ्याच्या बरोबरीने मान देतात. घरातील सुखदुःख सांगतात. मास्तरला त्याच्या गावी जाताना, तालुक्याला जाताना हक्काने कामे सांगतात. मास्तरही लोकांची मने जिंकायची म्हणून कोणत्याही कामाला नाही म्हणत नाही. लोकांची लिहून दिलेली पत्रे पोस्टात टाकणे, मनिऑर्डरी करणे अशा प्रकारची कामे मास्तर करतो. मास्तरला काहीच अशक्य नाही असं गावकऱ्यांना वाटत असते. त्यामुळे ‘शेकू’ पेरणीसाठी गावातून कोणाकडूनही बैल घेउन दे अशी विनवणी मास्तरला करतो. पण ती मागणी मास्तर पूर्ण करू शकत नाही. पेरणीसाठी बैल न मिळाल्याने शेकूची बायको नांगराला दुसर्या बैलाच्याठिकाणी स्वतःला जुपूंन घेते. या घटनेचे मास्तरला खूप वाईट वाटते. हाच शेकू पुढे बायकोशी कसा वागतो? दुसऱ्या लग्नाची स्वप्ने का पाहतो? हे कादंबरीच्या पुढच्या टप्प्यात समजते.
 रामा धनगर बुचडा छाप राणीच्या पैशाची (बंध झालेले चांदीचे नाणे) तालुक्याला जाऊन मोड आणण्याची विनंती मास्तरला करतो. मास्तर अशी मोड आणतो. परंतु ते पैसे चोरीला गेल्याने मास्तरला खूप मनस्ताप भोगावा लागतो. पुढे ते पैसे त्याला कसे मिळतात ही घटनाही रंजक आहे.
मदत करण्याचे भूत मास्तरच्या डोक्यात असल्याने कारभार्याच्या अंजीने दिलेली चोळी शिवून आणण्याचे कामही मास्तर करतो. ‘बालट्याला’ हे माहित होते आणि कारभार्याचे तो कान भरतो. कारभारी आणि मास्तरचे बिनसते परंतु काही दिवसांनी कारभाऱ्याचा गैरसमज कसा दूर होतो, हेही पूर्ण कादंबरी वाचल्यावर समजते.
जगन्या रामोशाचे प्रेमप्रकरण, वयात आलेल्या अंजीचे वागणं, आयुबा आणि आनंदा रामोशी यांचे मास्तरांबद्दल असणारे प्रेम, बाळा धनगराला वाळीत टाकण्याचे कारण, बालट्याला कोणी मारले? याचे शेवटी मिळणारे उत्तर, इत्यादी प्रसंगांनी कथानक जिवंत होते.

हे सर्व घडत असताना एकही पक्की इमारत नसणाऱ्या बनगरवाडीत एक पक्की इमारत असावी म्हणून मास्तर लोकसहभागातून तालीम बांधायची ठरवतो. त्यात येणाऱ्या अनंत अडचणी, पैशाची केलेली व्यवस्था,  बांधकाम शेवटच्या टप्प्यात असताना आयुबच तालमीवरून पडणं, तालीम पूर्ण करण्यासाठी सगळ्या गावाचं एक होणं, पंत सरकारांच्या हस्ते तालीमच्या उद्घाटनाचे नियोजन, मास्तरमुळे छोट्याशा धनगरवाडीत राजाचं येणं, म्हाताऱ्या कारभाऱ्याला पाटीलकीचा मान मिळणं. असं सगळं चांगलं चाललेलं असताना म्हाताऱ्या कारभऱ्याचं अचानक जाणं. माणदेशी दुष्काळ पडणं आणि सारा भाग ओसाड होऊन ‘बनगरवाडीतुन’ सर्वांचं स्थलांतर होणं. चाऱ्या अभावी, रोगराईने असंख्य मेंढरांचा बळी जाणं. आणि हसती खेळती बनगरवाडी निर्मनुष्य होणं.… काळजाचा ठाव घेते.
हा कादंबरीचा सार आहे.

स्वातंत्र्यपूर्व आणि स्वातंत्र्योत्तर काही काळ शिक्षक, गुरुजी किंवा मास्तर याच नावाने ओळखले जात असत. मास्तर नेमणूक झालेल्या गावी मुक्कामी वस्ती करून रहायचे. त्या त्या गावातील खडानखडा माहिती आणि लोकांशी जुळलेली नाळ या बळावर मास्तरला गावात खूप मान असायचा, त्यांच्या शब्दाला किंमत असायची. आता हे फक्त कथा कादंबऱ्यातून वाचावयास मिळतेे. मागील दोन, तीन दशकात शिक्षण व्यवस्थेत आमूलाग्र बदल झाले. बहुतेक पालक शिक्षणाबद्दल जागरूक झालेत, मुलंही शाळेत येतात, शाळाही चकाचक झाल्यात परंतु मास्तरचा, गुरुजींचा जेव्हापासून ‘सर’ झाला, तेव्हापासून त्याची आणि समाजाची नाळ तुटत गेली. गुरुजी-विद्यार्थी, गुरुजी-पालक हे आपुलकीचे नाते शुष्क होऊन गेले आहे. याची जाणीव अश्या कथा कादंबऱ्या वाचल्यावर होते.
मास्तर बदलले, शिक्षणव्यवस्था बदलली, अनेक चांगले-वाईट बदल घडले… परंतु मानदेशीच्या भाळी असलेला दुष्काळाचा शाप आहे तसाच आहे… तेव्हाही....आताही!

संदिप रामचंद्र चव्हाण.

प्रेम, स्पर्श आणि आकर्षण... निरंजन घाटे.

प्रेम, स्पर्श आणि आकर्षण
लेखक: निरंजन घाटे
प्रकाशन: मनोविकास प्रकाशन, पुणे.
किंमत: रु.२५०
पृष्ठे: २८०

विज्ञानकथा, विज्ञान विषयक लेख, विज्ञानविषयक पुस्तके लिहणारे प्रसिद्ध लेखक निरंजन घाटे यांचे ‘प्रेम, स्पर्श आणि आकर्षण’ हे पुस्तक म्हणजे स्त्री-पुरुष संबंधाबद्दलची शास्त्रीय माहिती, सहज, सोप्या पध्द्तीने सर्वसामान्यांपर्यंत पुस्तकरूपाने पोचवण्याचा केलेला उकृष्ट प्रयत्न आहे.
‘वाचत सुटलो त्याची गोष्ट’ या पुस्तकातून लेखक निरंजन घाटे यांचे वाचन किती अफाट आहे, याची कल्पना येते. त्यांचा वाचनाचा प्रवास समजतो.

प्रेम_स्पर्श_आणि_आकर्षण हे पुस्तक वाचतानाही या पुस्तकात लेखकानी वेळोवेळी उल्लेखिलेल्या वेगवेगळ्या पुस्तकांबद्दल माहिती मिळते.
एकूण तीन भागात आणि एकवीस प्रकरणात विभागलेले हे पुस्तक वाचल्यावर दैनंदिन जीवनात स्त्री-पुरुष संबंधाबाबत पडणाऱ्या अनेक प्रश्नांचा उलगडा होऊन ज्ञानात भर पडते.

प्राण्यांमध्ये नर आणि मादी ठराविक काळामध्ये एकमेकांकडे आकृष्ट होतात, त्यांचे मिलन घडते आणि वंशवृद्धी होते. पुनरुत्पादनासाठी भिन्नलिंगी प्राण्यात आकर्षण असणे हा निसर्गनियम आहे. परंतु मानव सोडून इतर बहुतेक प्राण्यांमध्ये विशिष्ट काळातच नर मादी संबध येतो. एकदा गर्भधारणा झाली, की त्या जोडीतील लैगिंक संबंध संपुष्टात येतात. मग असे प्राणी जोडीने पूर्ण वेळ अपत्य संगोपनासाठी खर्च करतात. काही प्राण्यांमध्ये नराचा संबंध फक्त प्रजननकाळापुरताच असतो. गर्भधारणा झाली की तो मादीला सोडून निघून जातो. अपत्य संगोपन करण्यात असे नर, मादीला मदत करत नाहीत.
मानवाचे वैशिष्ट्य म्हणजे, माणसातील नर-मादी वर्षभर प्रजननक्षम असतात. पुरुष अनेक स्त्रियांशी संबंध ठेऊन कितीही अपत्य कितीही काळ जन्माला घालू शकतो. त्यामुळे आधीच्या अपत्य संगोपणाकडे दुर्लक्ष होऊ शकते. हे टाळण्यासाठी निसर्गताच माणसात प्रेमसंबंध निर्माण झाले असावेत असं मानलं जाते. याबद्दलची संशोधकांची मते, केलेले सर्व्हे आपल्याला पुस्तकातून समजतात.

स्त्री- पुरूष यांच्यामध्ये प्रेमसंबंध कसे निर्माण झाले?
स्त्री पुरुष संबंधातील आकर्षणाचं शास्त्र काय?
प्रेम आणि आकर्षण यातील फरक काय आहे?
आपण त्याच व्यक्तीच्या प्रेमात का पडतो?
प्रेमाची रसायने कोणती?
स्त्री-पुरुष संबंधांत गंधाचे, स्पर्शाचे, चुंबनाचे महत्व काय आहे?
स्पर्श ही भावना किती महत्वाची आहे?
शास्त्रज्ञ स्पर्शाला “टी” जीवनसत्व का म्हणतात?
काही स्त्री-पुरुष एकाच जोडीदाराबरोबर एकनिष्ठ राहतात तर काही एकनिष्ठ राहत नाहीत. याला शरीरातील काही रसायने कारणीभूत असतात का?  इत्यादी प्रश्नांची उत्तरे या पुस्तकात सापडू शकतात.

वयात येणं, रजोनिवृत्तीची उत्क्रांती याबद्दलची माहिती.
अश्लिलतेचा इतिहास व साहित्य, संततीनियमनाचा इतिहास, पौरुषवृद्धी(कामवर्धक) औषधांबद्दलचे समज-गैरसमज आणि धोके. याचा घेतलेला मागोवा. इत्यादी विषयाबद्दल वाचकाला पुस्तकातून माहिती मिळते.

सिग्मंड फ्रॉईड, हेलन काप्लर, हेन्री एलिस, क्राफ्ट एबिंग, व्हॅन दे व्हेल्डे, अल्फ्रेड किन्सी, विल्यम मास्टर्स आणि व्हर्जिनिया जॉन्सन अशा इतर अनेक संशोधकांचं (आधुनिक कामशास्त्रज्ञ) या कामातलं योगदान, त्यांनी केलेले संशोधन, मांडलेले सिद्धांत याविषयीची माहिती या पुस्तकात वाचायला मिळेल.
 मराठीमध्ये स्त्री-पुरुष संबंधावर शास्त्रीय माहिती मिळणारी फार थोडी पुस्तके आहेत. स्त्री-पुरुषांमधील प्रेम, स्पर्श, आकर्षण याबद्दलचे जगभरातील संशोधन, सिध्दांत, इतिहास याची थोडक्यात परंतु महत्वपुर्ण माहिती या पुस्तकात वाचकाला वाचायला मिळते. सदर पुस्तकातील लेख ‘पुढरीच्या’ दिवाळी अंकात आणि ‘अनुभव’ मासिकात याआधी छापून आलेले आहेत. या लेखांचे मिळून १ मार्च २०१२ ला या पुस्तकाची प्रथमावृत्ती आली. या पुस्तकात संस्कृत काव्यपंक्ती, मराठी कविता, चित्रपटगीतं यांचा ठिकठिकाणी आलेल्या उल्लेखामुळे आधीच इंटरेस्टींग असलेला विषय अधिक इंटरेस्टींग होतो.

संदिप रामचंद चव्हाण.

विवाह ते सहजीवन

विवाह ते सहजीवन

^हिंदू धर्मातील व्यक्तीच्या जन्म (गर्भधारणा) ते मृत्यू या कालावधीत सोळा संस्कार सांगितले आहेत. त्यामधील महत्वाचा एक संस्कार म्हणजे ‘लग्न’ (विवाह). सर्वच धर्मात लग्न(विवाह) या संस्काराला विशेष महत्व आहे.

दोन भिन्नलिंगी व्यक्तींनी वंशवृद्धीसाठी आणि झालेल्या संततीच्या संगोपन करण्याच्या उद्देशाने, तसेच समाजाच्या मान्यतेने स्थिर आणि सातत्यपूर्ण लैंगिक जीवन जगण्यासाठी, कायदेशीर दृष्ट्या आवश्यक व समाजमान्य विधींचे पालन करून कौटुंबिक जीवनाची केलेली सुरुवात म्हणजे विवाह होय.^

अनेक सामाजिक स्थित्यंतर झाल्यानंतर कुटुंबसंस्था उदयास आली. बहुपत्नीत्व, बहुपतीत्व, सामुहिक पती-पत्नीत्व अशा त्या त्या काळी अनुकूल परंतु सद्या प्रतिकूल आणि चुकीच्या असणाऱ्या पध्द्ती मागे पडल्या. आणि बहुतेक सर्व जाती धर्मात एक पतीत्व, एक पत्नीत्व स्वीकारले गेले. (काही अपवाद)

सध्या विवाहाचे काही वेगवेगळे प्रकार दिसून येतात. त्यामध्ये प्रेमविवाह (लव्हम्यारेज), किंवा प्रेमिकेशी घरच्यांच्या परवानगीने विवाह करणे (लव्ह प्लस अरेंज), कुटुंबातील लोकांनी पाहिलेल्या मुला-मुलीबरोबर विवाह करणे (अरेंजम्यारेज) आणि चौथा प्रकार म्हणजे मनाविरुद्ध झालेला विवाह.

बहुतेक विवाह या चार प्रकारात मोडतात. प्रेमविवाहात मुलामुलींना एकमेकांची ओळख असते. एकमेकांप्रति प्रेम(?) असते. बहुदा आकर्षणही असते. एकमेकांच्या आवडीनिवडी माहिती असतात. त्यामुळे आवडीच्या व्यक्तीबरोबर आपला विवाह झाला. तो/ती आपल्याला जीवनसाथी म्हणून मिळाला/मिळाली. याचा आनंद अशा नवदापत्याना असतो. तरीही काही वेळा असे विवाह अयशस्वी होतात.

अरेंजम्यारेज मधील दोघांना, एकमेकांना समजून घ्यायला, एकमेकांच्या आवडीनिवडी कळायला थोडा अवधी लागतो. एकमेकांना समजून घेतले तर सहजीवनाची रंगत वाढते.नाहीच समजून घेतलं तर संसाराचा गाडा फक्त ढकलला जातो आणि चाललेला संसार फक्त उपचार ठरतो.

मनाच्या विरुद्ध झालेल्या विवाहात मात्र पती/पत्नी खुश नसतात. या नवदापत्यामध्ये हा विवाह कधी एकाच्या मनाविरुद्ध असतोे तर कधी दोघांच्याही मनाविरुद्ध असतो. इथे सुरवातच अशी मनाविरुद्ध असल्याने पुढे संसारचे गणित बिघडते. तिथे सहजीवन तर खूप दूरची गोष्ट असते.

महाबळेश्वर येथे हनिमूनला जाणाऱ्या नवंदांम्पत्यातील पत्नीने आपल्या प्रियकराच्या मदतीने सुपारी देऊन पतीची हत्या केली. पिंपरी चिंचवड मध्ये पतीने प्रियसीच्या मदतीने पत्नीची व नऊ महिन्याच्या मुलाची हत्या केली. पोलिसांनी आरोपींना पकडले आहे. ही माहीती प्रिंट व इलेक्ट्रॉनिक मीडियामध्ये आली आहे.

असे भयंकर गुन्हे मनाविरुद्ध झालेल्या विवाहामुळे होतात. अशा विवाहानंतर सहजीवनाची सुरवात तर नाहीच, उलट कुटुंबं उध्वस्त होतात. त्यामुळे विवाह हा लादून करण्याचा प्रकार नाही. हे ज्या त्या कुटुंबातील पालकांनी समजून घ्यायला हवे.

पूर्वी विवाह बालवयात किंवा पाळण्यातही व्हायचे. स्त्री-पुरुषाच्या वयामध्ये अंतरतही खूप असायचे. पसंती नापसंती हा विषय नसायचा. शिवाय अनेक सामाजिक बंधने, रूढी,परंपरा असल्याने पतीपत्नीच्या नात्यात अबोला असायचा. आता परिस्थिती खूपच सुधारली आहे. बालविवाहबंदी कायदा व शिक्षणामुळे सामजिक स्थितीत मोठा बदल घडला आहे.  सर्वसाधारणपणे मुलाचे वय २१ वर्षे आणि मुलीचे वय १८ वर्षे पूर्ण असल्यास कायद्याने त्यांना सज्ञान म्हणून मान्यता दिली आणि विवाहासाठी हे वय ग्राह्य धरले आहे. हल्ली मुलगा मुलगी हा भेद कमी झाल्यामुळे आणि मुलांच्या जोडीने मुलीही उच्छ शिक्षण घेत आसल्याने मुलामुलींच्या लग्नाचे वय वाढले आहे. साहजिक त्यांच्या अपेक्षाही वाढल्या आहेत. भरपूर ठिकाणी मुलगी २३ ते २५ तर मुलगा २८ ते ३० वर्षांचा होईपर्यंत त्यांच्या कुटुंबात विवाह या विषयावर चर्चाही केली जात नाही. अनेक ठिकाणी ही वयाची पातळी ३० ते ३५ वर्षाकडे गेलेली दिसते. काहींचे विवाह लवकर तर काहींचे उशिरा होतात. काहींना आपल्या स्वप्नातील राजकुमार/राजकुमारी मिळते. तर काहींना तडजोड करावी लागते. १००% परफेक्ट मॅच होणारी जोडी अपवादानेच असते.

एकदा का विवाह झाला की वैवाहिक जीवन सुरू होते. त्याला आपण ‘संसार’ म्हणतो. लग्न झाले की सुरवातीचे एक, दोन वर्षे अगदी नव्याची नवलाई असते. पती-पत्नी या दोघात तिसरा नको असतो. त्या दोघांना एकमेकांशिवाय चैन पडत नाही. ती किंवा तो सोडून जगात बाकी काही असते याचे भानही त्यांना असत नाही. स्वप्नांच्या झोक्यावर बसून बेभानपणे झोके घेणे चाललेले असते. पहिल्या दोन तीन वर्षात त्यांच्या जीवनवेलीवर एक फुल उमलते. वंशवृद्धी होते. मुलगा झाल्यास बहुतेक कुटुंबाना आनंद होतो. तर मुलगी झाल्यास काही ठिकाणी लोकं दुःखी होतात. भरपूर ठिकाणी ‘पहिली बेटी… धनाची पेटी’ असं मानून आंनद व्यक्त करतात. पती-पत्नीलाही आनंद होतो. आता नव्याचे नवदिवस संपलेले असतात. लहान मूल वाढवण्यासाठी पुरुषापेक्षा स्त्रीला जास्त कष्ट घ्यावे लागते. नऊ महिने गर्भ पोटात वाढवावा लागतो. शरीराचा आकार बदलतो. थोडासा बेढबपना येतो. ती राजकुमारी आता आई झालेली असते. तिच्याकडून पतीला दिला जाणारा वेळ सहाजिकच थोडा कमी होतो. त्यात अशी आई नोकरी करत असल्यास अजून खूप तडजोडी कराव्या लागतात. एकमेकांशिवाय एकही क्षण राहू न शकणाऱ्या जोडीला याची सवय लावावी लागते. आणि इथून खरी सुरवात होते… सहजीवनाची…. किंवा तडजोडीच्या संसाराची.

सहजीवन (Symbiosis)... दोन जिवामध्ये असणाऱ्या अगदी निकट परंतु स्वतंत्र(अपरजीवी) भागीदारीला, एकत्र राहण्याला सहजीवन म्हणतात. ही भागीदारी दोन प्राणी, दोन पक्षी, दोन वनस्पती, दोन सूक्ष्मजीव यांच्यात असते. हे दोन भिन्न जीव एकमेकांच्या सहवासात, सानिध्यात परस्परांना पूरक, अनुकूल जीवन जगत असतात. त्यालाच सहजीवन म्हणतात. ही झालीे वनस्पती,प्राणिशास्त्रातील व्याख्या.

मानवी पातळीवर पती पत्नीच्या नात्यालाही सहजीवन म्हणतात. पण हे फक्त या नात्यासाठी नाही तर अशी कित्येक नाती एकमेकांना अनुकूल, पूरक असतात. एकमेकांच्या साथीने, आधाराने एकत्र राहत असतात. परंतु सहजीवन म्हणजे फक्त पती पत्नीचे नाते असा सर्वत्र समज झाला आहे.

पती पत्नीच्या नात्याबद्दलच बोलायचे तर जिथे पती-पत्नी एकमेकांना सन्मानाने वागवतात, पतीपत्नीच्या नात्यात जेव्हा मैत्रीचे नाते फुलते, ते एकमेकांचे जेव्हा मित्र बनतात, एकत्रित संसार करूनही परस्परांच्या अस्तित्वावर आक्रमण करीत नाहीत, एकमेकांच्या भावभावनांचा, मतांचा जिथे आदर होतो,जे नातं वय वाढेल तसं अधिक प्रगल्भ होत जाते, अशा सुंदर नात्यातून निर्माण होते ते सहजीवन होय. असं सहजीवन ज्यांना लाभते ते सुखी आणि आंनदी असतात, आनंदी राहतात.

सध्याच्या गतिमान जीवनशैलीत काही ठिकाणी डिंक (DINK) फॅमिली दिसून येतात. डिंक म्हणजे ‘डबल इन्कम नो किड्स’. अशा कुटुंबात पतिपत्नी या दोघांनी दोघांच्या नोकरी- करियरवर फोकस करून अपत्यप्राप्ती रोखलेली असते. तर काही कुटुंबानी सिंगल चाइल्ड (एक मूल सुंदर फुल) कन्सेप्ट स्वीकारला आहे. बहुतेक ठिकाणी ‘हम दो हमारे दो’ कुटुंबे दिसतात. काही ठिकाणी दोन, तीन, चार अशीही मुलामुलींची संख्या असते. मुलगा होईपर्यंत फॅमिली प्लॅनिग केले जात नाही. स्त्रीला मुलांना जन्म देणारी मशीन समजले जाते. त्या वारंवार आई होणाऱ्या आणि कित्येक वेळा पोटाची चिरफाड करून घेणाऱ्या स्त्रीचा विचार, तिच्या वेदनांचा विचार त्या कुटुंबातील कोणीही करत नसेल आणि त्या स्त्रीचा पतीही या गोष्टीचा विचार करत नसेल तर त्यांच्या नात्याला सहजीवन म्हणता येईल का?? मूल होऊच द्यायचे नाही ते मुलगा होईपर्यंत स्त्रीने अपत्य जन्माला घालायची अशी टोकाची व विरोधाभासी मानसिकता समाजात दिसून येते. हा प्रकार कधी पतीपत्नीच्या दोहोंच्या मान्यतेने असतो तर कधी एकाच्या मर्जीने असतो. या गोष्टींमुळे पतीपत्नीच्या नात्यातील संवाद हरवतो. अशी जोडी गरज आहे व पर्याय नाही म्हणून एकत्र नांदत असते. कित्येक वर्षे एकत्र वैवाहिक जीवन जगूनही भावनिक ओलावा निर्माण झालेला नसतो.

अनेक कुटुंबात छोट्या मोठ्या गोष्टींवरून पतीपत्नीच्या नात्यात विसंवाद होतो. वादविवाद ताणले गेले तर घटस्पोट होतात. त्यात अनेक कुटुंबं विस्कटून जातात. पतीपत्नीने एकमेकांना आधार देण्याऐवजी टोकाची भांडण करत रहाणे, एकमेकांवर अविश्वास दाखवणे, सतत संशय घेणे, लागट बोलणे, मारझोड करणे, चारचौघात अपमान करणे, एकमेकांवर सतत दबाव ठेवणे. एकमेकांना कोणत्याही गोष्टीचे स्वातंत्र्य नसणे. अश्या वर्तुणूकीमुळे पतीपत्नीचे वैवाहीक जीवन बिघडते. अशाही स्थितीत संसाराचा गाडा चालला असेल तर ते सहजीवन होऊ शकत नाही. तिथे संसाराचा गाडा फक्त रेटला जात असतो. कधी मुलांसाठी तर कधी सामाजिक दबावाखाली ही घुसमट सोसली जात असते.

पतीपत्नीने एकमेकाना नीट समजून घेण्यासाठी, सहजीवन आनंददायी बनवण्यासाठी टॉक,टाईम,टच या तीन "टी”चा फॉर्म्युला यशस्वीपणे अंमलात आणायला हवा. या तीन “टी” खूप महत्वाच्या व परिणामकारक गोष्टी आहेत.

टॉक...बोलणे. संवाद साधणे. विश्वास देऊन पार्टनरचे म्हणणे लक्षपूर्वक ऐकणे. त्याच्यावर विश्वास ठेवणे. मतं मांडणे, एकमेकांच्या मतांचा आदर करणे. चुकीचे वाटल्यास कसे चूक आहे हे समजून सांगणे. स्वतःची चूक झाल्यास कबूल करणे. चांगले वाईट अनुभव शेअर करणे. एकमेकांजवळ मन मोकळं करणे. जे काही करतोय/करतेय ते आपल्या संसारासाठी, कुटुंबासाठी हे पटवून देणे.

या गोष्टीसाठी आवश्यक आहे… टॉक…एकमेकांशी बोलणे....संवाद साधने.

संवाद असेल तर विसंवाद होत नाही. संवादाने, एकमेकांशी मनमोकळेपणाने बोलण्याने कुटुंबं एकसंघ राहतात.

पतीपत्नीच्या सहजीवनाच्या यशस्वीतेची पहिली पायरी एकमेकांशी मनमोकळेपणाने बोलणे ही आहे.

टाईम…. वेळ.  पतीपत्नीने एकमेकांना क्वालिटी टाइम देणे महत्त्वाचे आहे. विवाह झाल्यानंतर सुरवातीच्या एखाद्या दोन वर्षाच्या हनिमून पिरीयडमध्ये असा वेळ दिला जातो. पण पुढे तसा प्रयत्न होताना दिसत नाही. यासाठी खूप काही करण्याची गरज नसते. एकमेकांसोबत घालवलेले अगदी साधे साधे क्षणही खूप काही जादू करून जातात. फक्त तिच्यासाठी/फक्त त्याच्यासाठी काढलेला थोडासा वेळही खूप आश्वासक असतो. आपण तिच्यासाठी/त्याच्यासाठी खूप महत्त्वाची/महत्वाचे आहोत ही भावना खूप मोठी असते. ही भावना निर्माण होण्यास दिलेला वेळ मोठे काम करत असतो. रोजच्या शुष्क व्यवहारात थोड्या थोड्या कालावधीने असा ठरवून काढलेला वेळ व एकत्र घालवलेले क्षण सहजीवनाचा पाया अधिक मजबूत करतात.

टच….स्पर्श. सहजीवनाची सुरवात, सहजीवनाचा आत्मा प्रेमभरल्या स्पर्शात आहे.

स्पर्श ही प्राणीसृष्टीतील एक मूलभूत भावना आहे. ती उपजत असते. स्पर्शामुळे मानव, प्राणी, पक्ष्यामध्येही एक प्रकारची उभारी प्राप्त होते. नवचैतन्य मिळते. मानवाचा जन्म झाल्याझाल्या त्याला आईचा स्पर्श हवा असतो. मायेची ऊब हवी असते. जसजसे ते मूल मोठे होईल तसे नात्यातील इतरांचा आश्वासक स्पर्श त्याला हवा असतो. स्पर्शवंचित बालकं आजाराला बळी पडतात, मतिमंद होऊ शकतात, त्यांच्यामध्ये आत्मविश्वासाचा अभाव असतो, पुढे मोठी झाल्यावर ती घाबरट किंवा हिंसक बनू शकतात. लहान मुलांच्या योग्य वाढीसाठी त्यांना हवा असतो मायेचा स्पर्श. पाळीव प्राणीही प्रेमभरल्या स्पर्शाने सुखावतात. हिंस्र प्राणीही मानसाळतात. ही जादू प्रेमाने, मायेनेे केलेल्या स्पर्शात असते.

पतीपत्नीच्या नात्यातही स्पर्शाला अनन्यसाधारण महत्व आहे. नव्हे स्पर्शाशिवाय हे नातंच टिकू शकत नाही. पतीपत्नीने अगदी सुरवातीला हातात घेतलेला हात असो की पुढे एकमेकांत सामावून जातानाचा स्पर्श असो. हा स्पर्श सहजीवन खुलवतो. एकमेकांना बांधून ठेवतो. आंनद देतो. मन ताजेतवाने करतो. वैवाहिक जीवन सफल करतो.

◆हव्याश्या स्पर्शामुळे शरीरात एन्डॉर्फिनची निर्मिती होते. जेव्हा एखादी आवडती व्यक्ती आपल्याला जवळ घेते तेव्हा शरीरातील एन्डॉर्फिनची पातळी वाढते. हे रसायन आपल्या मनात सुखाची भावना निर्माण करते.◆ त्यामुळे असा सुखकारक स्पर्श व्यक्तीला हवाहवासा वाटतो.

परंतु हा स्पर्श फक्त आनदंदाय, सुखकारकच असतो असे नाही. बऱ्याच वेळेला पती आपल्या पत्नीला हक्काची वस्तू मानतो. हवे तेव्हा, हवा तसा स्पर्श करत सुटतो. तिच्या मनाचा विचार न करता तिला हवं का नको हे न पाहता फक्त स्वतः आनंद मिळवतो. हा एकतर्फी आनंद दोघांच्या नात्यात न दिसणारी दरी निर्माण करत असतो. काही वेळा या दरीत दोघांच्या वैवाहिक जीवनाचा कडेलोट होतो.

वैवाहिक जीवनाच्या यशस्वीतेत पतीपत्नीमधील यशस्वी आणि आंनदी कामजीवनाचा वाटा मोठा असतो. याबाबतीत काही समस्या असल्यास योग्य आणि तज्ञ डॉक्टरांचा सल्ला घेणे हितकारक असते. चुकीची माहिती, चुकीच्या अवास्तव कल्पना अज्ञानापेक्षाही घातक असतात. अयशस्वी कामजीवन, कामजीवनातील सुख एकतर्फी ओरबडणे, पार्टनरच्या भावनांना किंमत न देणे. या गोष्टी विवाहबाह्य संबंधाना आमंत्रण देतात. दोहोंपैकी कोणीही एक यात फसला, गुरफटला तर वैवाहिक जीवनाचा कडेलोट ठरलेला असतो. यात पतिपत्नी आणि त्यांचे सर्व कुटुंब भरडले जाते. मुलं असतील तर सर्वात जास्त नुकसान त्यांचे होते. त्या लहान जीवांना कळतही नाही की आपल्या वाट्याला आलेल्या दुःखाचे काय कारण आहे.

◆जोडीदारापासून स्पर्शवंचित राहिलेल्या स्त्रिया भावनिक उदासीनतेला बळी पडतात. त्यांच्याशी फक्त शारीरिक संबध ठेवणाऱ्या नवऱ्याचा त्या द्वेष करतात. त्यांना नवरा जवळ येणे संकट वाटते. तर स्त्री-स्पर्शवंचित पुरुष आक्रमक आणि अत्याचारी बनतो. स्पर्शवंचित स्त्री-पुरुष चिडचिडे बनतात . त्यांचा रक्तदाब वाढतो. इतर विकारही जडू शकतात.◆

(यालाही काही अपवाद असू शकतात)

सोशलमीडियाचा घातक परीणाम:-

सोशलमीडियाची क्रांती झाली आणि कुटुंबांवर संक्रात आली. अशी काहीशी स्थिती दिसून येते आहे. पतीला पत्नीच्या किंवा पत्नीला पतीच्या मोबाइलचा पासवर्ड माहीत नसतो. तो मागावा लागतो. पासवर्ड सतत बदलला जातो. याला काय म्हणावे….?  हा एकमेकांप्रति असणारा अविश्वास नव्हे का? विश्‍वास हा पती-पत्नीच्या नात्याचा, सहजीवनाचा पाया असतो. हा पायाच ढासळला तर उरतो तो फक्त कुटुंब चालवीण्याचा ‘फार्स’. अनेक घटस्फोट हे सोशलमीडियाच्या अतिवापरामुळे होत आहेत. सोशलमीडियाच्या माध्यमातून आधी विरुद्धलिंगी मैत्री(?) होते, नंतर सतत चॅटिंग, त्यातून भेटीगाठी, अजून पुढे जाऊन विवाहबाह्य संबध घडतात. अशा कारणाने पतीपत्नीच्या नात्यात तणाव वाढून विसंवाद वाढत जातोे. याचा परिणाम त्या पूर्ण कुटूंबावर पडतो. याचाही विचार पतीपत्नी या दोहोंनी करायला हवा.

पती पत्नी एकमेकांचे मित्र हवेत. परंतु मी एकटीच मैत्रीण किंवा मी एकटाच मित्र बाकी कोणी चालणार नाही. ही अतिरेकी व अविश्वासाची भूमिका नसावी. मर्यादा पाळून आणि जबाबदाऱ्या सांभाळून लग्नानंतरही आपापला मित्रपरिवार जपायला हरकत नसावी. पण हे दोहोंच्या समजूतदारपनावर अवलंबून आहे. मित्र/मैत्रीण हा स्त्री-पुरुषांच्या जीवनातील अविभाज्य भाग आहे. पण जर अशा मैत्रीमुळे वैवाहिक जीवनात वादळ येत असेल तर मात्र यावर गंबीरपणे विचार करायला हवा. तिथे अहंकार नको. माझंच खर ही भूमिका नको. तिथे हवा संवाद.

अहंकाराने, अविश्वाससाने पतीपत्नीचे नातं एका फटक्‍यात मोडून पडतं. कोरडं होऊन जातं. नात्यातील ओलावा संपतो. प्रेम, स्नेह सारं काही संपून जाते. आणि मग कायद्यानं हे नातं संपुष्टात आणण्यासाठी न्यायालयाचा आधार घेतला जातो.

हे घडू द्यायचे नसेल आणि सहजीवनाचा आनंद द्विगुणीत करायचा असेल तर पतीपत्नीने आपापल्या जबाबदाऱ्या ओळखून वर्तन करायला हवे.

अलीकडे लग्नाचे वाढदिवस सोशलमीडियावर साजरे होण्याचे प्रमाण वाढले आहे. स्वतःच्या लग्नाचा वाढदिवस कुठे साजरा करावा हा ज्याचा त्याचा व्यक्तिगत प्रश्न आहे. आपलं खाजगी आयुष्य किती सार्वजनिक करावे? कोणते फोटो शेअर करावेत?  कोणते करू नयेत? या प्रशांची उत्तरेही व्यक्तिगत पातळीवर शोधायला हवीत. पतीपत्नीच्या नात्यातील आनंदाचे खाजगी क्षण सोशलमीडियावर सार्वजनिक होतात, त्याला लाईक आणि शुभेच्छाही मिळतात. त्यावरच फोटो टाकणारे सुखावत. पण यापेक्षाही जास्त महत्वाचे आहे पतीपत्नीने एकमेकांना मनापासून लाईक करणे. ते होत नसेल आणि फक्त सोशलमीडियावर शोबाजी होत असेल तर हे नातं कमकुवत पायावरती उभे आहे असे समजावे.

वैवाहिक जीवनाचे सुख दिखाव्यात नसते, ओरबाडण्यात नसते… ते देण्यात असते. प्रेमाने मिळवण्यात असते. सहजीवनात ओरबाडण्याला, अहंकाराला, दिखाव्याला थारा नसतो. तिथे असते फक्त प्रेम,माया,ममता,आदर,विश्वास,समजूतदारपणा,संयमीपणा. हा विश्वास जपून, समजूतदारपणा दाखवून, प्रेमाने सहजीवनाचा मार्ग सुकर करायला हवा. विवाह होतो त्यानंतर सहजीवनाची सुरवात होते. विवाह हा एका दिवसाचा असतो. सहजीवनाचा प्रवास कित्येक वर्षांचा असतो. या प्रवासात टॉक,टाईम,टच हे थांबे खूप महत्वाचे आहेत. योग्य वेळी योग्य थांब्यावर थांबल्यास सहजीवनाचा प्रवास करण्यासाठी ऊर्जा मिळते आणि हा प्रवास सुखकारक होतो.

या वर्षी नव्यानेच वैवाहिक जीवनाची सुरवात करणाऱ्या आणि अनेकवर्षे यशस्वीपणे संसार करणाऱ्या माझ्या सर्व मित्रांना सुखी, आंनदी, निरोगी, उत्साही सहजीवनाच्या शुभेच्छा.

संदिप रामचंद्र चव्हाण.

संदर्भ:

१) ^मराठी विश्वकोश

२)◆प्रेम, स्पर्श आणि आकर्षण… निरंजन घाटे

३)विवाह, सहजीवन या विषयावरील वाचलेलीे वेगवेळीे माहिती, काही पाहिलेलले प्रसंग, आलेले अनुभव इत्यादींच्या मदतीने वरील विषय मांडला आहे.