मला आवडलेली पुस्तके

मला आवडलेल्या पुस्तकांची यादी खालीलप्रमाणे आहे. यातील काही पुस्तके मी पूर्ण वाचलेली आहेत तर काहींची प्रस्तावना वाचली आहे. शिवाय काही पुस्तकाबद्दल वेगवेगळ्या दैनिकात आलेले पुस्तक परिचय वाचून अशी पुस्तके ग्रंथालयात चाळली आहेत.

माझ्या काही मित्रांनी मला चांगल्या पुस्तकाबाबद्दल विचारले होते.. त्यांच्यासाठी व इतर पुस्तकप्रेमींसाठी सदर यादी मी ब्लॉगवर देतो आहे.

व्यक्ती तेवढ्या प्रकृती असल्याने मला आवडलेली पुस्तकं तुम्हालाही आवडतील असं नाही. माझं स्वतःच वाचन जसे वाढत जाईल तसे वेळोवेळी या यादीत सुधारणा करत जाईन.
आपला मित्र.. संदिप चव्हाण.

★प्राचार्य शिवाजीराव भोसले

◆दीपस्तंभ (भारतातील थोर व्यक्तींची व्यक्तिचित्रण)

◆जागर खंड 1 व 2 (जीवन विषयी चिंतनपर लेख)- प्राचार्य शिवाजीराव भोसले

◆जीवनवेध- (जीवन विषयी चिंतनपर लेख)

◆देशोदेशीचे दार्शनिक (जगातील काही महत्वाच्या व्यक्तींचे व्यक्तिचित्रण)

(प्राचार्य शिवाजीराव भोसले यांची इतरही पुस्तके वाचनीय आहेत)

★अच्युत गोडबोले. यांची पुस्तके

● मुसाफिर (आत्मचरित्र)

●किमयागार (जगातील विविधक्षेत्रातील शास्त्रज्ञ माहिती)

●अर्थात (अर्थशास्त्राचा इतिहास, सिद्धांत अन् चरित्रं यांची रंजक सफर)

●मनात (मानसशास्त्र, मानसशास्त्रज्ञ, याबद्दल माहितीपूर्ण पुस्तक)

●गणिती (गणिताचा इतिहास व गणितातील शास्त्रज्ञ)

(अच्युत गोडबोले यांची इतर सर्व पुस्तके वाचणीय आहेत)

●जोनाथन लिविंग्स्टन सीगल - लेखक: रिचर्ड बाक
मराठी अनुवाद: बाबा भांड (मूळ इंग्रजी मुलांसाठी छान)

【ही एक दंतकथा आहे. आपल्या दररोजच्या जगण्यातच आपलं इप्सित शोधण्याचा मार्ग दाखवणारी गोष्ट. समुद्रपक्ष्यांचा कळप, त्यांचं उडणं, थव्यांचे रीतिरिवाज आणि कायदेकानुन इथं रूपक म्हणून आले आहेत.
जर आपण आपल्या स्वप्नांचा पाठपुरावा केला, तर त्या क्षेत्रातल्या अत्युच्च शिखरावर पोहचता येतं, हे जोनाथनच्या गोष्टीचं सार आहे.】

◆झोंबी (आत्मचरित्र)- आनंद यादव

【यानंतरचे तीन भाग आहेत नांगरणी, घरभिंती, काचवेल】

●छत्रपती शिवाजी महाराज जीवन रहस्य- नरहर कुरुंदकर

(छोटे पुस्तक परंतु खूप छान आहे  किंमत 60 रु /पृष्ठे 60)

◆ बाळकांड( आत्मचरित्र)- ह मो मराठे

◆ पोहरा (आत्मचरित्र बाळकांडच्या पुढील भाग आहे)- ह मो मराठे

(दोन्ही पुस्तके अजबने प्रत्येकी 60 रु मध्ये उपलब्ध करून दिली आहेत )

★पू ल देशपांडे

●बटाट्याची चाळ (विनोदी)

●व्यक्ती आणि वल्ली (व्यक्तिचित्रण)

● एका कोळियाने

★अरुण शेवते यांची पुस्तके

◆नापास मुलांची गोष्ट-

◆ नापास मुलांचे प्रगतीपुस्तक

◆ हाती ज्यांच्या शुन्य होते

(तिन्हीही पुस्तके थोर/मोठ्या लोकांच्या शाळेतील अपयशाबद्दल व पुढे त्यांनी घेतलेली मोठी झेप यावर आहेत)

●पृथ्वीवर माणूस उपराच (वैज्ञानिक) - डॉ सुरेशचंद्र नाडकर्णी

●ब्रेन प्रोग्रामिंग-(वैद्यकीय, वैज्ञानिक) - डॉ रमा मराठे

◆टू सर विथ लव्ह - ई आर ब्रेथवेट (मूळ पुस्तक इंग्रजी आहे) मराठी अनुवाद- लीना सोहानी

(अमेरिकेतील निग्रो सैनिक जो पुढे शिक्षक होतो त्याचे आत्मचरित्र)

●हसरे दुःख..भा. द.खेर

(महान विनोदवीर "चार्ली चॅप्लिन" याच्या खडतर आयुष्याचा प्रवास)

★विश्वास पाटील यांच्या कादंबरी

●झाडाझडती - (धरणग्रस्त लोकांच्या जीवनाची झालेली फरफट)

●पानिपत -(पानिपतच्या युद्धावर आधारित कादंबरी)

●महानायक - (सुभाषचंद्र बोस यांच्या जीवनावर आधारित कादंबरी)

●संभाजी - (छत्रपती संभाजी महाराज यांच्या जीवनावर आधारित कादंबरी )

◆श्रीमान योगी- रणजित देसाई

( शिवाजीमहाराज चरित्रमय कादंबरी)

●युगंधर - शिवाजी सावंत

(कृष्ण/महाभारत - कादंबरी)

●मृत्युंजय- शिवाजी सावंत

(कर्ण/ महाभारत- कादंबरी)

●व्यासपर्व- दुर्गा भागवत

(महाभारतातील मुख्य व्यक्तिरेखा चित्रण)

●युगांत -दुर्गा भागवत

(महाभारत विषयावर आधारित पुस्तक)

◆अमरगित- निशा मिरचंदानी

(बाबा आमटे चरित्र)

◆ प्रकाशवाटा- डॉ प्रकाश आमटे

(प्रकाश आमटे यांचे आत्मचरित्र)

◆समिधा (साधनाताई आमटे यांच्या जीवनातील कही संस्मरणे) -साधनाताई आमटे

◆ मेळघाटातील मोहर

डॉ स्मिता कोल्हे व डॉ रवींद्र कोल्हे यांचे चरित्र- मृनालीनी चितळे

●एका दिशेचा शोध- संदिप वासलेकर

(जागतिक घडामोडी व भारताच्या दृष्टीने त्याचे महत्व इत्यादी विषयी लेख असणारे पुस्तक)

◆रिच डॅड पुअर डॅड

(पैशांबाबतच्या अशा गोष्टी ज्या श्रीमंत आपल्या मुलांना शिकवतात, गरीब व मध्यमवर्गीय शिकवत नाहीत)

--रॉबर्ट टी. कियोसाकी(मूळ इंग्रजी लेखक)

मराठी अनुवाद : अभिजित थिटे

◆कॅशफ्लो कोड्रंट

(आर्थिक समृद्धीसाठी ‘श्रीमंत वडिलांचा’ सल्ला)

--- रॉबर्ट टी. कियोसाकी (मूळ इंग्रजी लेखक)

मराठी अनुवाद : श्याम भुर्के

◆शेअर बाजार जुगार? छे, बुद्धीचा डाव.

-- रविंद्र देसाई.

【शेअर मार्केट मध्ये गुंतवणूक करणाऱ्यांसाठी पुढील दोन इंग्रजी पुस्तके खूप मार्गदर्शक आहेत त्याचे मराठी भाषांतर उपलब्ध नाही…

◆The Intelligent Investor --Benjamin Graham

◆The Little Book of Value Investing-- Christopher H. Browne.】

●अब्राहम लिंकन : फाळणी टाळणारा महापुरुष

लेखक : वि. ग. कानिटकर

●व्हिएतनाम अर्थ आणि अनर्थ

वि. ग. कानिटकर

(औरंगजेबाच्या मोगली सत्तेशी, शिवाजी महाराजांनी शौर्याने व गनिमी काव्याच्या युद्धतंत्राने जो यशस्वी लढा दिला, त्या गनिमी युद्धतंत्राचा आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील आधुनिक काळातील आविष्कार म्हणजे व्हिएतनामचा स्वातंत्र्यलढा होय. गनिमी काव्याने, हो-चि-मिन्ह जवळजवळ अर्धशतकाहून अधिक काळ धीरोदात्तपणे स्वातंत्र्यासाठी लढत होता. या संघर्षात, तो साम्राज्यवादी शक्तींनी आठ-दहा वेळा त्याच्यावर लादलेल्या देहदंडाच्या शिक्षेतून सुखरूप निसटला.)

◆ वॉरन बफे (चरित्र- पैशांवर जिवापाड प्रेम करूनसुद्धा पैशांची आसक्ती अजिबात न बाळगणारा जगावेगळा माणूस)

--- अतुल कहाते

◆नेल्सन मंडेला (वर्णद्वेष संपवणारा युगपुरुष ) -- अतुल कहाते

◆ फिडेल कॅस्ट्रो (चरित्र:- अमेरिकन राष्ट्रपतींना पुरून उरलेला झुंजार क्रांतिकारी) --- अतुल कहाते

◆क्रांती नंतरचा क्युबा - माधव गडकरी

(फिडेल कॅस्ट्रो आणि चे गुव्हेरा हे क्युबात  क्रांती झाल्यानंतर साऱ्या जगभर प्रसिद्ध पावले.  परंतु अशा क्रांती नंतर त्या देशाची वाटचाल कशी झाली हे फारसं  कोणी पाहत नाही. कारण क्रांती नंतर होणाऱ्या सुधारणा या क्रांती काळातल्या लढायांसारख्या रोमहर्षक नसतात . परंतु देशाची खरी घडण  ही क्रांतीनंतरच होत असते)

● मित्र जोडा आणि लोकांवर प्रभाव पाडा / मार्गदर्शनपर

‘How to Win Friends & Influence People’ या इंग्रजी पुस्तकाचा मराठी अनुवाद

मूळ लेखक: डेल कार्नेगी

अनुवाद अ‍ॅड. शुभदा विद्वांस

●चिंता सोडा सुखाने जगा / मार्गदर्शनपर

‘How to Stop Worrying and Start Living’ या इंग्रजी पुस्तकाचा मराठी अनुवाद

मूळ लेखक: डेल कार्नेजी

अनुवाद अ‍ॅड. शुभदा विद्वांस

【Most Popular Books
How to Win Friends and Influence People
How to Stop Worrying and Start Living
The Leader in You
The Quick and Easy Way to Effective Speaking
Dale Carnegie's Lifetime Plan for Success: How to Win Friends and Influence People & How to Stop Worrying and Start Living】

◆चीपर बाय दी डझन

मूळ लेखक: फ्रँक बंकर गिलब्रेथ (ज्यु.), अर्नेस्टाइन गिलब्रेथ कॅरे

अनुवाद: सुमेधा फडणीस

●स्टीव्ह जॉब्झ (अधिकृत चरित्र)

वॉल्टर आयझॅक्सन

अनुवाद : विलास साळुंके

★धनंजय किर यांची पुस्तके:-

◆महात्मा जोतीराव फुले (आमच्या समाजक्रांतीचे जनक)

◆लोकमान्य टिळक आणि राजर्षी शाहू महाराज : एक मूल्यमापन

◆राजर्षी शाहू छत्रपती: एक समाजक्रांतिकारक राजा (चरित्र)

◆स्वातंत्र्यवीर सावरकर (चरित्र)

◆डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (चरित्र)

◆कृतज्ञ मी कृतार्थ मी (आत्मचरित्र)

इंग्रजी

◆Veer Savarkar

◆Dr. Ambedkar : Life and Mission

◆ Lokamanya Tilak : Father of the Indian Freedom Struggle

◆ Mahatma Jotirao Phooley : Father of Indian Social Revolution

◆Mahatma Gandhi : Political Saint & Unarmed Prophet

◆Shahu Chhatrapati : A Royal Revolutionary 】

★ द.म. मिरासदार यांची विनोदी पुस्तके

नाव     
●अंगतपंगत (कथा संग्रह)
●खडे आणि ओरखडे (कथा संग्रह)
●गप्पांगण(कथा संग्रह)
●गप्पा गोष्टी(कथा संग्रह)
●गंमतगोष्टी (कथा संग्रह)   
●गुदगुल्या(कथा संग्रह)
●गोष्टीच गोष्टी (कथा संग्रह)
●चकाट्या(कथा संग्रह)
●जावईबापूंच्या गोष्टी (कथा संग्रह)

●नावेतील तीन प्रवासी (भाषांतरित कादंबरी)   
●फुकट(कथा संग्रह)   
●बेंडबाजा(कथा संग्रह)       
●भुताचा जन्म (विनोदी कथा संग्रह)   
●भोकरवाडीच्या (गोष्टी कथा संग्रह)   
●भोकरवाडीतील रसवंतीगृह    (कथा संग्रह)   
●माकडमेवा (लेख संग्रह)   
●माझ्या बापाची पेंड (विनोदी कथा संग्रह)   
●मिरासदारी (कथासंग्रह)   
●विरंगुळा           
●हसणावळ (कथा संग्रह)   
●हुबेहूब    (विनोदी कथा संग्रह)

★डॉ. जयसिंगराव पवार यांची ऐतिहासिक विषयावरील पुस्तके

◆शिवचरित्रापासून आम्ही काय शिकावे?/ संशोधनात्मक  

◆ छत्रपती संभाजी : एक चिकित्सा/ संशोधनात्मक

◆मराठ्यांचे स्वातंत्र्ययुद्ध/ संशोधनात्मक

● गावगाडा - त्र्यंबक नारायण अत्रे

(शतकापूर्वीचे ग्रामीण जीवन, बलुतेदार पध्दती, त्यावेळची ग्रामरचना)

● गावगाडा शतकांतरचा- डॉ. अनिल पाटील

(बदलेली खेडी व एकूणच व्यवस्था याविषयी)

◆माणदेशी माणसं (व्यक्तिचित्रण)

व्यंकटेश माडगूळकर

◆बनगरवाडी (मानदेशातील छोट्या धनगरवाडीचं चित्रण)

व्यंकटेश माडगूळकर

●शहीद भगतसिंह समग्र वाङ्मय (लेख व दस्तऐवज) संपादक : दत्ता देसाई

मूळ दस्तऐवजांचा स्रोत : प्रा. चमनलाल

● रिचर्ड फाईनमन : एक हरहुन्नरी व्यक्तिमत्त्व / व्यक्तिचित्र सुधा रिसबुड‚

●हू मूव्हड् माय चीज?

आयुष्यातील आणि व्यवसायातील बदलांना सामोरं जाण्याचा मार्ग

मूळ इंग्रजी लेखक:- स्पेन्सर जॉन्सन, एम.डी.

अनुवाद : मोहन मदगुलकर

बनगरवाडी... व्यंकटेश माडगूळकर.

बनगरवाडी
लेखक: व्यंकटेश माडगूळकर,
प्रकाशन: मौज प्रकाशन,
किंमत: रु १००
पृष्ठे: १३०

बनगरवाडी माणदेशातल्या 'लेंगरवाडी' नावाच्या वाडीवर बेतलेली आणि लेखक व्यंकटेश माडगूळकर यांना आलेल्या अनुभवावर आधारीत असलेली कादंबरी आहे. ही कादंबरी १९५५ साली प्रकाशित होऊन आतापर्यंत बारा भाषेत अनुवादित झालेली आहे. बनगरवाडी कथानकावर एक मराठी चित्रपटही १९९५ साली प्रदर्शित झालेला आहे. १९९९ नंतर निघालेल्या आवृत्त्यामध्ये लेखकांनी स्वतः चित्रे रेखाटली आहेत.

 स्वातंत्र्यपूर्व काळात संस्थानच्या अधिपत्याखाली असणारी मेंढपाळांची ३०/४० घरांची वस्ती म्हणजे बनगरवाडी होय.
 कादंबरीचा नायक राजाराम विठ्ठल सौंदणीकर नव्यानेच शिक्षक म्हणून बनगरवाडीत दाखल होतो. ‘मास्तर’ म्हणून गावात दाखल झाल्या झाल्या त्याला ‘बालट्याच्या’ धमकीचा सामना करावा लागतो. परंतु बनगरवाडीतील म्हाताऱ्या करभाऱ्याची साथ त्याला मिळते.
शाळेत जाण्यापेक्षा मुलांनी मेंढरामागे जावे या मताचा बनगरवाडीतील पालकवर्ग, पालकांना शाळेबद्दल असलेली अनास्था, यामुळे राजाराम मास्तरला वाडीतील मुलं शाळेत आणण्यासाठी खूप प्रयत्न करावे लागतात. हळूहळू शाळा सुरू होते. राजाराम मास्तर बनगरवाडीतील बाययाबापड्यांचा विश्वास जिंकतो आणि तिथल्या समाजजीवनात मिसळून जातो.

अडाणी, गरीब पण इमानदार असणारी वाडीतील लोकं मास्तरला कारभाऱ्याच्या बरोबरीने मान देतात. घरातील सुखदुःख सांगतात. मास्तरला त्याच्या गावी जाताना, तालुक्याला जाताना हक्काने कामे सांगतात. मास्तरही लोकांची मने जिंकायची म्हणून कोणत्याही कामाला नाही म्हणत नाही. लोकांची लिहून दिलेली पत्रे पोस्टात टाकणे, मनिऑर्डरी करणे अशा प्रकारची कामे मास्तर करतो. मास्तरला काहीच अशक्य नाही असं गावकऱ्यांना वाटत असते. त्यामुळे ‘शेकू’ पेरणीसाठी गावातून कोणाकडूनही बैल घेउन दे अशी विनवणी मास्तरला करतो. पण ती मागणी मास्तर पूर्ण करू शकत नाही. पेरणीसाठी बैल न मिळाल्याने शेकूची बायको नांगराला दुसर्या बैलाच्याठिकाणी स्वतःला जुपूंन घेते. या घटनेचे मास्तरला खूप वाईट वाटते. हाच शेकू पुढे बायकोशी कसा वागतो? दुसऱ्या लग्नाची स्वप्ने का पाहतो? हे कादंबरीच्या पुढच्या टप्प्यात समजते.
 रामा धनगर बुचडा छाप राणीच्या पैशाची (बंध झालेले चांदीचे नाणे) तालुक्याला जाऊन मोड आणण्याची विनंती मास्तरला करतो. मास्तर अशी मोड आणतो. परंतु ते पैसे चोरीला गेल्याने मास्तरला खूप मनस्ताप भोगावा लागतो. पुढे ते पैसे त्याला कसे मिळतात ही घटनाही रंजक आहे.
मदत करण्याचे भूत मास्तरच्या डोक्यात असल्याने कारभार्याच्या अंजीने दिलेली चोळी शिवून आणण्याचे कामही मास्तर करतो. ‘बालट्याला’ हे माहित होते आणि कारभार्याचे तो कान भरतो. कारभारी आणि मास्तरचे बिनसते परंतु काही दिवसांनी कारभाऱ्याचा गैरसमज कसा दूर होतो, हेही पूर्ण कादंबरी वाचल्यावर समजते.
जगन्या रामोशाचे प्रेमप्रकरण, वयात आलेल्या अंजीचे वागणं, आयुबा आणि आनंदा रामोशी यांचे मास्तरांबद्दल असणारे प्रेम, बाळा धनगराला वाळीत टाकण्याचे कारण, बालट्याला कोणी मारले? याचे शेवटी मिळणारे उत्तर, इत्यादी प्रसंगांनी कथानक जिवंत होते.

हे सर्व घडत असताना एकही पक्की इमारत नसणाऱ्या बनगरवाडीत एक पक्की इमारत असावी म्हणून मास्तर लोकसहभागातून तालीम बांधायची ठरवतो. त्यात येणाऱ्या अनंत अडचणी, पैशाची केलेली व्यवस्था,  बांधकाम शेवटच्या टप्प्यात असताना आयुबच तालमीवरून पडणं, तालीम पूर्ण करण्यासाठी सगळ्या गावाचं एक होणं, पंत सरकारांच्या हस्ते तालीमच्या उद्घाटनाचे नियोजन, मास्तरमुळे छोट्याशा धनगरवाडीत राजाचं येणं, म्हाताऱ्या कारभाऱ्याला पाटीलकीचा मान मिळणं. असं सगळं चांगलं चाललेलं असताना म्हाताऱ्या कारभऱ्याचं अचानक जाणं. माणदेशी दुष्काळ पडणं आणि सारा भाग ओसाड होऊन ‘बनगरवाडीतुन’ सर्वांचं स्थलांतर होणं. चाऱ्या अभावी, रोगराईने असंख्य मेंढरांचा बळी जाणं. आणि हसती खेळती बनगरवाडी निर्मनुष्य होणं.… काळजाचा ठाव घेते.
हा कादंबरीचा सार आहे.

स्वातंत्र्यपूर्व आणि स्वातंत्र्योत्तर काही काळ शिक्षक, गुरुजी किंवा मास्तर याच नावाने ओळखले जात असत. मास्तर नेमणूक झालेल्या गावी मुक्कामी वस्ती करून रहायचे. त्या त्या गावातील खडानखडा माहिती आणि लोकांशी जुळलेली नाळ या बळावर मास्तरला गावात खूप मान असायचा, त्यांच्या शब्दाला किंमत असायची. आता हे फक्त कथा कादंबऱ्यातून वाचावयास मिळतेे. मागील दोन, तीन दशकात शिक्षण व्यवस्थेत आमूलाग्र बदल झाले. बहुतेक पालक शिक्षणाबद्दल जागरूक झालेत, मुलंही शाळेत येतात, शाळाही चकाचक झाल्यात परंतु मास्तरचा, गुरुजींचा जेव्हापासून ‘सर’ झाला, तेव्हापासून त्याची आणि समाजाची नाळ तुटत गेली. गुरुजी-विद्यार्थी, गुरुजी-पालक हे आपुलकीचे नाते शुष्क होऊन गेले आहे. याची जाणीव अश्या कथा कादंबऱ्या वाचल्यावर होते.
मास्तर बदलले, शिक्षणव्यवस्था बदलली, अनेक चांगले-वाईट बदल घडले… परंतु मानदेशीच्या भाळी असलेला दुष्काळाचा शाप आहे तसाच आहे… तेव्हाही....आताही!

संदिप रामचंद्र चव्हाण.

प्रेम, स्पर्श आणि आकर्षण... निरंजन घाटे.

प्रेम, स्पर्श आणि आकर्षण
लेखक: निरंजन घाटे
प्रकाशन: मनोविकास प्रकाशन, पुणे.
किंमत: रु.२५०
पृष्ठे: २८०

विज्ञानकथा, विज्ञान विषयक लेख, विज्ञानविषयक पुस्तके लिहणारे प्रसिद्ध लेखक निरंजन घाटे यांचे ‘प्रेम, स्पर्श आणि आकर्षण’ हे पुस्तक म्हणजे स्त्री-पुरुष संबंधाबद्दलची शास्त्रीय माहिती, सहज, सोप्या पध्द्तीने सर्वसामान्यांपर्यंत पुस्तकरूपाने पोचवण्याचा केलेला उकृष्ट प्रयत्न आहे.
‘वाचत सुटलो त्याची गोष्ट’ या पुस्तकातून लेखक निरंजन घाटे यांचे वाचन किती अफाट आहे, याची कल्पना येते. त्यांचा वाचनाचा प्रवास समजतो.

प्रेम_स्पर्श_आणि_आकर्षण हे पुस्तक वाचतानाही या पुस्तकात लेखकानी वेळोवेळी उल्लेखिलेल्या वेगवेगळ्या पुस्तकांबद्दल माहिती मिळते.
एकूण तीन भागात आणि एकवीस प्रकरणात विभागलेले हे पुस्तक वाचल्यावर दैनंदिन जीवनात स्त्री-पुरुष संबंधाबाबत पडणाऱ्या अनेक प्रश्नांचा उलगडा होऊन ज्ञानात भर पडते.

प्राण्यांमध्ये नर आणि मादी ठराविक काळामध्ये एकमेकांकडे आकृष्ट होतात, त्यांचे मिलन घडते आणि वंशवृद्धी होते. पुनरुत्पादनासाठी भिन्नलिंगी प्राण्यात आकर्षण असणे हा निसर्गनियम आहे. परंतु मानव सोडून इतर बहुतेक प्राण्यांमध्ये विशिष्ट काळातच नर मादी संबध येतो. एकदा गर्भधारणा झाली, की त्या जोडीतील लैगिंक संबंध संपुष्टात येतात. मग असे प्राणी जोडीने पूर्ण वेळ अपत्य संगोपनासाठी खर्च करतात. काही प्राण्यांमध्ये नराचा संबंध फक्त प्रजननकाळापुरताच असतो. गर्भधारणा झाली की तो मादीला सोडून निघून जातो. अपत्य संगोपन करण्यात असे नर, मादीला मदत करत नाहीत.
मानवाचे वैशिष्ट्य म्हणजे, माणसातील नर-मादी वर्षभर प्रजननक्षम असतात. पुरुष अनेक स्त्रियांशी संबंध ठेऊन कितीही अपत्य कितीही काळ जन्माला घालू शकतो. त्यामुळे आधीच्या अपत्य संगोपणाकडे दुर्लक्ष होऊ शकते. हे टाळण्यासाठी निसर्गताच माणसात प्रेमसंबंध निर्माण झाले असावेत असं मानलं जाते. याबद्दलची संशोधकांची मते, केलेले सर्व्हे आपल्याला पुस्तकातून समजतात.

स्त्री- पुरूष यांच्यामध्ये प्रेमसंबंध कसे निर्माण झाले?
स्त्री पुरुष संबंधातील आकर्षणाचं शास्त्र काय?
प्रेम आणि आकर्षण यातील फरक काय आहे?
आपण त्याच व्यक्तीच्या प्रेमात का पडतो?
प्रेमाची रसायने कोणती?
स्त्री-पुरुष संबंधांत गंधाचे, स्पर्शाचे, चुंबनाचे महत्व काय आहे?
स्पर्श ही भावना किती महत्वाची आहे?
शास्त्रज्ञ स्पर्शाला “टी” जीवनसत्व का म्हणतात?
काही स्त्री-पुरुष एकाच जोडीदाराबरोबर एकनिष्ठ राहतात तर काही एकनिष्ठ राहत नाहीत. याला शरीरातील काही रसायने कारणीभूत असतात का?  इत्यादी प्रश्नांची उत्तरे या पुस्तकात सापडू शकतात.

वयात येणं, रजोनिवृत्तीची उत्क्रांती याबद्दलची माहिती.
अश्लिलतेचा इतिहास व साहित्य, संततीनियमनाचा इतिहास, पौरुषवृद्धी(कामवर्धक) औषधांबद्दलचे समज-गैरसमज आणि धोके. याचा घेतलेला मागोवा. इत्यादी विषयाबद्दल वाचकाला पुस्तकातून माहिती मिळते.

सिग्मंड फ्रॉईड, हेलन काप्लर, हेन्री एलिस, क्राफ्ट एबिंग, व्हॅन दे व्हेल्डे, अल्फ्रेड किन्सी, विल्यम मास्टर्स आणि व्हर्जिनिया जॉन्सन अशा इतर अनेक संशोधकांचं (आधुनिक कामशास्त्रज्ञ) या कामातलं योगदान, त्यांनी केलेले संशोधन, मांडलेले सिद्धांत याविषयीची माहिती या पुस्तकात वाचायला मिळेल.
 मराठीमध्ये स्त्री-पुरुष संबंधावर शास्त्रीय माहिती मिळणारी फार थोडी पुस्तके आहेत. स्त्री-पुरुषांमधील प्रेम, स्पर्श, आकर्षण याबद्दलचे जगभरातील संशोधन, सिध्दांत, इतिहास याची थोडक्यात परंतु महत्वपुर्ण माहिती या पुस्तकात वाचकाला वाचायला मिळते. सदर पुस्तकातील लेख ‘पुढरीच्या’ दिवाळी अंकात आणि ‘अनुभव’ मासिकात याआधी छापून आलेले आहेत. या लेखांचे मिळून १ मार्च २०१२ ला या पुस्तकाची प्रथमावृत्ती आली. या पुस्तकात संस्कृत काव्यपंक्ती, मराठी कविता, चित्रपटगीतं यांचा ठिकठिकाणी आलेल्या उल्लेखामुळे आधीच इंटरेस्टींग असलेला विषय अधिक इंटरेस्टींग होतो.

संदिप रामचंद चव्हाण.

विवाह ते सहजीवन

विवाह ते सहजीवन

^हिंदू धर्मातील व्यक्तीच्या जन्म (गर्भधारणा) ते मृत्यू या कालावधीत सोळा संस्कार सांगितले आहेत. त्यामधील महत्वाचा एक संस्कार म्हणजे ‘लग्न’ (विवाह). सर्वच धर्मात लग्न(विवाह) या संस्काराला विशेष महत्व आहे.

दोन भिन्नलिंगी व्यक्तींनी वंशवृद्धीसाठी आणि झालेल्या संततीच्या संगोपन करण्याच्या उद्देशाने, तसेच समाजाच्या मान्यतेने स्थिर आणि सातत्यपूर्ण लैंगिक जीवन जगण्यासाठी, कायदेशीर दृष्ट्या आवश्यक व समाजमान्य विधींचे पालन करून कौटुंबिक जीवनाची केलेली सुरुवात म्हणजे विवाह होय.^

अनेक सामाजिक स्थित्यंतर झाल्यानंतर कुटुंबसंस्था उदयास आली. बहुपत्नीत्व, बहुपतीत्व, सामुहिक पती-पत्नीत्व अशा त्या त्या काळी अनुकूल परंतु सद्या प्रतिकूल आणि चुकीच्या असणाऱ्या पध्द्ती मागे पडल्या. आणि बहुतेक सर्व जाती धर्मात एक पतीत्व, एक पत्नीत्व स्वीकारले गेले. (काही अपवाद)

सध्या विवाहाचे काही वेगवेगळे प्रकार दिसून येतात. त्यामध्ये प्रेमविवाह (लव्हम्यारेज), किंवा प्रेमिकेशी घरच्यांच्या परवानगीने विवाह करणे (लव्ह प्लस अरेंज), कुटुंबातील लोकांनी पाहिलेल्या मुला-मुलीबरोबर विवाह करणे (अरेंजम्यारेज) आणि चौथा प्रकार म्हणजे मनाविरुद्ध झालेला विवाह.

बहुतेक विवाह या चार प्रकारात मोडतात. प्रेमविवाहात मुलामुलींना एकमेकांची ओळख असते. एकमेकांप्रति प्रेम(?) असते. बहुदा आकर्षणही असते. एकमेकांच्या आवडीनिवडी माहिती असतात. त्यामुळे आवडीच्या व्यक्तीबरोबर आपला विवाह झाला. तो/ती आपल्याला जीवनसाथी म्हणून मिळाला/मिळाली. याचा आनंद अशा नवदापत्याना असतो. तरीही काही वेळा असे विवाह अयशस्वी होतात.

अरेंजम्यारेज मधील दोघांना, एकमेकांना समजून घ्यायला, एकमेकांच्या आवडीनिवडी कळायला थोडा अवधी लागतो. एकमेकांना समजून घेतले तर सहजीवनाची रंगत वाढते.नाहीच समजून घेतलं तर संसाराचा गाडा फक्त ढकलला जातो आणि चाललेला संसार फक्त उपचार ठरतो.

मनाच्या विरुद्ध झालेल्या विवाहात मात्र पती/पत्नी खुश नसतात. या नवदापत्यामध्ये हा विवाह कधी एकाच्या मनाविरुद्ध असतोे तर कधी दोघांच्याही मनाविरुद्ध असतो. इथे सुरवातच अशी मनाविरुद्ध असल्याने पुढे संसारचे गणित बिघडते. तिथे सहजीवन तर खूप दूरची गोष्ट असते.

महाबळेश्वर येथे हनिमूनला जाणाऱ्या नवंदांम्पत्यातील पत्नीने आपल्या प्रियकराच्या मदतीने सुपारी देऊन पतीची हत्या केली. पिंपरी चिंचवड मध्ये पतीने प्रियसीच्या मदतीने पत्नीची व नऊ महिन्याच्या मुलाची हत्या केली. पोलिसांनी आरोपींना पकडले आहे. ही माहीती प्रिंट व इलेक्ट्रॉनिक मीडियामध्ये आली आहे.

असे भयंकर गुन्हे मनाविरुद्ध झालेल्या विवाहामुळे होतात. अशा विवाहानंतर सहजीवनाची सुरवात तर नाहीच, उलट कुटुंबं उध्वस्त होतात. त्यामुळे विवाह हा लादून करण्याचा प्रकार नाही. हे ज्या त्या कुटुंबातील पालकांनी समजून घ्यायला हवे.

पूर्वी विवाह बालवयात किंवा पाळण्यातही व्हायचे. स्त्री-पुरुषाच्या वयामध्ये अंतरतही खूप असायचे. पसंती नापसंती हा विषय नसायचा. शिवाय अनेक सामाजिक बंधने, रूढी,परंपरा असल्याने पतीपत्नीच्या नात्यात अबोला असायचा. आता परिस्थिती खूपच सुधारली आहे. बालविवाहबंदी कायदा व शिक्षणामुळे सामजिक स्थितीत मोठा बदल घडला आहे.  सर्वसाधारणपणे मुलाचे वय २१ वर्षे आणि मुलीचे वय १८ वर्षे पूर्ण असल्यास कायद्याने त्यांना सज्ञान म्हणून मान्यता दिली आणि विवाहासाठी हे वय ग्राह्य धरले आहे. हल्ली मुलगा मुलगी हा भेद कमी झाल्यामुळे आणि मुलांच्या जोडीने मुलीही उच्छ शिक्षण घेत आसल्याने मुलामुलींच्या लग्नाचे वय वाढले आहे. साहजिक त्यांच्या अपेक्षाही वाढल्या आहेत. भरपूर ठिकाणी मुलगी २३ ते २५ तर मुलगा २८ ते ३० वर्षांचा होईपर्यंत त्यांच्या कुटुंबात विवाह या विषयावर चर्चाही केली जात नाही. अनेक ठिकाणी ही वयाची पातळी ३० ते ३५ वर्षाकडे गेलेली दिसते. काहींचे विवाह लवकर तर काहींचे उशिरा होतात. काहींना आपल्या स्वप्नातील राजकुमार/राजकुमारी मिळते. तर काहींना तडजोड करावी लागते. १००% परफेक्ट मॅच होणारी जोडी अपवादानेच असते.

एकदा का विवाह झाला की वैवाहिक जीवन सुरू होते. त्याला आपण ‘संसार’ म्हणतो. लग्न झाले की सुरवातीचे एक, दोन वर्षे अगदी नव्याची नवलाई असते. पती-पत्नी या दोघात तिसरा नको असतो. त्या दोघांना एकमेकांशिवाय चैन पडत नाही. ती किंवा तो सोडून जगात बाकी काही असते याचे भानही त्यांना असत नाही. स्वप्नांच्या झोक्यावर बसून बेभानपणे झोके घेणे चाललेले असते. पहिल्या दोन तीन वर्षात त्यांच्या जीवनवेलीवर एक फुल उमलते. वंशवृद्धी होते. मुलगा झाल्यास बहुतेक कुटुंबाना आनंद होतो. तर मुलगी झाल्यास काही ठिकाणी लोकं दुःखी होतात. भरपूर ठिकाणी ‘पहिली बेटी… धनाची पेटी’ असं मानून आंनद व्यक्त करतात. पती-पत्नीलाही आनंद होतो. आता नव्याचे नवदिवस संपलेले असतात. लहान मूल वाढवण्यासाठी पुरुषापेक्षा स्त्रीला जास्त कष्ट घ्यावे लागते. नऊ महिने गर्भ पोटात वाढवावा लागतो. शरीराचा आकार बदलतो. थोडासा बेढबपना येतो. ती राजकुमारी आता आई झालेली असते. तिच्याकडून पतीला दिला जाणारा वेळ सहाजिकच थोडा कमी होतो. त्यात अशी आई नोकरी करत असल्यास अजून खूप तडजोडी कराव्या लागतात. एकमेकांशिवाय एकही क्षण राहू न शकणाऱ्या जोडीला याची सवय लावावी लागते. आणि इथून खरी सुरवात होते… सहजीवनाची…. किंवा तडजोडीच्या संसाराची.

सहजीवन (Symbiosis)... दोन जिवामध्ये असणाऱ्या अगदी निकट परंतु स्वतंत्र(अपरजीवी) भागीदारीला, एकत्र राहण्याला सहजीवन म्हणतात. ही भागीदारी दोन प्राणी, दोन पक्षी, दोन वनस्पती, दोन सूक्ष्मजीव यांच्यात असते. हे दोन भिन्न जीव एकमेकांच्या सहवासात, सानिध्यात परस्परांना पूरक, अनुकूल जीवन जगत असतात. त्यालाच सहजीवन म्हणतात. ही झालीे वनस्पती,प्राणिशास्त्रातील व्याख्या.

मानवी पातळीवर पती पत्नीच्या नात्यालाही सहजीवन म्हणतात. पण हे फक्त या नात्यासाठी नाही तर अशी कित्येक नाती एकमेकांना अनुकूल, पूरक असतात. एकमेकांच्या साथीने, आधाराने एकत्र राहत असतात. परंतु सहजीवन म्हणजे फक्त पती पत्नीचे नाते असा सर्वत्र समज झाला आहे.

पती पत्नीच्या नात्याबद्दलच बोलायचे तर जिथे पती-पत्नी एकमेकांना सन्मानाने वागवतात, पतीपत्नीच्या नात्यात जेव्हा मैत्रीचे नाते फुलते, ते एकमेकांचे जेव्हा मित्र बनतात, एकत्रित संसार करूनही परस्परांच्या अस्तित्वावर आक्रमण करीत नाहीत, एकमेकांच्या भावभावनांचा, मतांचा जिथे आदर होतो,जे नातं वय वाढेल तसं अधिक प्रगल्भ होत जाते, अशा सुंदर नात्यातून निर्माण होते ते सहजीवन होय. असं सहजीवन ज्यांना लाभते ते सुखी आणि आंनदी असतात, आनंदी राहतात.

सध्याच्या गतिमान जीवनशैलीत काही ठिकाणी डिंक (DINK) फॅमिली दिसून येतात. डिंक म्हणजे ‘डबल इन्कम नो किड्स’. अशा कुटुंबात पतिपत्नी या दोघांनी दोघांच्या नोकरी- करियरवर फोकस करून अपत्यप्राप्ती रोखलेली असते. तर काही कुटुंबानी सिंगल चाइल्ड (एक मूल सुंदर फुल) कन्सेप्ट स्वीकारला आहे. बहुतेक ठिकाणी ‘हम दो हमारे दो’ कुटुंबे दिसतात. काही ठिकाणी दोन, तीन, चार अशीही मुलामुलींची संख्या असते. मुलगा होईपर्यंत फॅमिली प्लॅनिग केले जात नाही. स्त्रीला मुलांना जन्म देणारी मशीन समजले जाते. त्या वारंवार आई होणाऱ्या आणि कित्येक वेळा पोटाची चिरफाड करून घेणाऱ्या स्त्रीचा विचार, तिच्या वेदनांचा विचार त्या कुटुंबातील कोणीही करत नसेल आणि त्या स्त्रीचा पतीही या गोष्टीचा विचार करत नसेल तर त्यांच्या नात्याला सहजीवन म्हणता येईल का?? मूल होऊच द्यायचे नाही ते मुलगा होईपर्यंत स्त्रीने अपत्य जन्माला घालायची अशी टोकाची व विरोधाभासी मानसिकता समाजात दिसून येते. हा प्रकार कधी पतीपत्नीच्या दोहोंच्या मान्यतेने असतो तर कधी एकाच्या मर्जीने असतो. या गोष्टींमुळे पतीपत्नीच्या नात्यातील संवाद हरवतो. अशी जोडी गरज आहे व पर्याय नाही म्हणून एकत्र नांदत असते. कित्येक वर्षे एकत्र वैवाहिक जीवन जगूनही भावनिक ओलावा निर्माण झालेला नसतो.

अनेक कुटुंबात छोट्या मोठ्या गोष्टींवरून पतीपत्नीच्या नात्यात विसंवाद होतो. वादविवाद ताणले गेले तर घटस्पोट होतात. त्यात अनेक कुटुंबं विस्कटून जातात. पतीपत्नीने एकमेकांना आधार देण्याऐवजी टोकाची भांडण करत रहाणे, एकमेकांवर अविश्वास दाखवणे, सतत संशय घेणे, लागट बोलणे, मारझोड करणे, चारचौघात अपमान करणे, एकमेकांवर सतत दबाव ठेवणे. एकमेकांना कोणत्याही गोष्टीचे स्वातंत्र्य नसणे. अश्या वर्तुणूकीमुळे पतीपत्नीचे वैवाहीक जीवन बिघडते. अशाही स्थितीत संसाराचा गाडा चालला असेल तर ते सहजीवन होऊ शकत नाही. तिथे संसाराचा गाडा फक्त रेटला जात असतो. कधी मुलांसाठी तर कधी सामाजिक दबावाखाली ही घुसमट सोसली जात असते.

पतीपत्नीने एकमेकाना नीट समजून घेण्यासाठी, सहजीवन आनंददायी बनवण्यासाठी टॉक,टाईम,टच या तीन "टी”चा फॉर्म्युला यशस्वीपणे अंमलात आणायला हवा. या तीन “टी” खूप महत्वाच्या व परिणामकारक गोष्टी आहेत.

टॉक...बोलणे. संवाद साधणे. विश्वास देऊन पार्टनरचे म्हणणे लक्षपूर्वक ऐकणे. त्याच्यावर विश्वास ठेवणे. मतं मांडणे, एकमेकांच्या मतांचा आदर करणे. चुकीचे वाटल्यास कसे चूक आहे हे समजून सांगणे. स्वतःची चूक झाल्यास कबूल करणे. चांगले वाईट अनुभव शेअर करणे. एकमेकांजवळ मन मोकळं करणे. जे काही करतोय/करतेय ते आपल्या संसारासाठी, कुटुंबासाठी हे पटवून देणे.

या गोष्टीसाठी आवश्यक आहे… टॉक…एकमेकांशी बोलणे....संवाद साधने.

संवाद असेल तर विसंवाद होत नाही. संवादाने, एकमेकांशी मनमोकळेपणाने बोलण्याने कुटुंबं एकसंघ राहतात.

पतीपत्नीच्या सहजीवनाच्या यशस्वीतेची पहिली पायरी एकमेकांशी मनमोकळेपणाने बोलणे ही आहे.

टाईम…. वेळ.  पतीपत्नीने एकमेकांना क्वालिटी टाइम देणे महत्त्वाचे आहे. विवाह झाल्यानंतर सुरवातीच्या एखाद्या दोन वर्षाच्या हनिमून पिरीयडमध्ये असा वेळ दिला जातो. पण पुढे तसा प्रयत्न होताना दिसत नाही. यासाठी खूप काही करण्याची गरज नसते. एकमेकांसोबत घालवलेले अगदी साधे साधे क्षणही खूप काही जादू करून जातात. फक्त तिच्यासाठी/फक्त त्याच्यासाठी काढलेला थोडासा वेळही खूप आश्वासक असतो. आपण तिच्यासाठी/त्याच्यासाठी खूप महत्त्वाची/महत्वाचे आहोत ही भावना खूप मोठी असते. ही भावना निर्माण होण्यास दिलेला वेळ मोठे काम करत असतो. रोजच्या शुष्क व्यवहारात थोड्या थोड्या कालावधीने असा ठरवून काढलेला वेळ व एकत्र घालवलेले क्षण सहजीवनाचा पाया अधिक मजबूत करतात.

टच….स्पर्श. सहजीवनाची सुरवात, सहजीवनाचा आत्मा प्रेमभरल्या स्पर्शात आहे.

स्पर्श ही प्राणीसृष्टीतील एक मूलभूत भावना आहे. ती उपजत असते. स्पर्शामुळे मानव, प्राणी, पक्ष्यामध्येही एक प्रकारची उभारी प्राप्त होते. नवचैतन्य मिळते. मानवाचा जन्म झाल्याझाल्या त्याला आईचा स्पर्श हवा असतो. मायेची ऊब हवी असते. जसजसे ते मूल मोठे होईल तसे नात्यातील इतरांचा आश्वासक स्पर्श त्याला हवा असतो. स्पर्शवंचित बालकं आजाराला बळी पडतात, मतिमंद होऊ शकतात, त्यांच्यामध्ये आत्मविश्वासाचा अभाव असतो, पुढे मोठी झाल्यावर ती घाबरट किंवा हिंसक बनू शकतात. लहान मुलांच्या योग्य वाढीसाठी त्यांना हवा असतो मायेचा स्पर्श. पाळीव प्राणीही प्रेमभरल्या स्पर्शाने सुखावतात. हिंस्र प्राणीही मानसाळतात. ही जादू प्रेमाने, मायेनेे केलेल्या स्पर्शात असते.

पतीपत्नीच्या नात्यातही स्पर्शाला अनन्यसाधारण महत्व आहे. नव्हे स्पर्शाशिवाय हे नातंच टिकू शकत नाही. पतीपत्नीने अगदी सुरवातीला हातात घेतलेला हात असो की पुढे एकमेकांत सामावून जातानाचा स्पर्श असो. हा स्पर्श सहजीवन खुलवतो. एकमेकांना बांधून ठेवतो. आंनद देतो. मन ताजेतवाने करतो. वैवाहिक जीवन सफल करतो.

◆हव्याश्या स्पर्शामुळे शरीरात एन्डॉर्फिनची निर्मिती होते. जेव्हा एखादी आवडती व्यक्ती आपल्याला जवळ घेते तेव्हा शरीरातील एन्डॉर्फिनची पातळी वाढते. हे रसायन आपल्या मनात सुखाची भावना निर्माण करते.◆ त्यामुळे असा सुखकारक स्पर्श व्यक्तीला हवाहवासा वाटतो.

परंतु हा स्पर्श फक्त आनदंदाय, सुखकारकच असतो असे नाही. बऱ्याच वेळेला पती आपल्या पत्नीला हक्काची वस्तू मानतो. हवे तेव्हा, हवा तसा स्पर्श करत सुटतो. तिच्या मनाचा विचार न करता तिला हवं का नको हे न पाहता फक्त स्वतः आनंद मिळवतो. हा एकतर्फी आनंद दोघांच्या नात्यात न दिसणारी दरी निर्माण करत असतो. काही वेळा या दरीत दोघांच्या वैवाहिक जीवनाचा कडेलोट होतो.

वैवाहिक जीवनाच्या यशस्वीतेत पतीपत्नीमधील यशस्वी आणि आंनदी कामजीवनाचा वाटा मोठा असतो. याबाबतीत काही समस्या असल्यास योग्य आणि तज्ञ डॉक्टरांचा सल्ला घेणे हितकारक असते. चुकीची माहिती, चुकीच्या अवास्तव कल्पना अज्ञानापेक्षाही घातक असतात. अयशस्वी कामजीवन, कामजीवनातील सुख एकतर्फी ओरबडणे, पार्टनरच्या भावनांना किंमत न देणे. या गोष्टी विवाहबाह्य संबंधाना आमंत्रण देतात. दोहोंपैकी कोणीही एक यात फसला, गुरफटला तर वैवाहिक जीवनाचा कडेलोट ठरलेला असतो. यात पतिपत्नी आणि त्यांचे सर्व कुटुंब भरडले जाते. मुलं असतील तर सर्वात जास्त नुकसान त्यांचे होते. त्या लहान जीवांना कळतही नाही की आपल्या वाट्याला आलेल्या दुःखाचे काय कारण आहे.

◆जोडीदारापासून स्पर्शवंचित राहिलेल्या स्त्रिया भावनिक उदासीनतेला बळी पडतात. त्यांच्याशी फक्त शारीरिक संबध ठेवणाऱ्या नवऱ्याचा त्या द्वेष करतात. त्यांना नवरा जवळ येणे संकट वाटते. तर स्त्री-स्पर्शवंचित पुरुष आक्रमक आणि अत्याचारी बनतो. स्पर्शवंचित स्त्री-पुरुष चिडचिडे बनतात . त्यांचा रक्तदाब वाढतो. इतर विकारही जडू शकतात.◆

(यालाही काही अपवाद असू शकतात)

सोशलमीडियाचा घातक परीणाम:-

सोशलमीडियाची क्रांती झाली आणि कुटुंबांवर संक्रात आली. अशी काहीशी स्थिती दिसून येते आहे. पतीला पत्नीच्या किंवा पत्नीला पतीच्या मोबाइलचा पासवर्ड माहीत नसतो. तो मागावा लागतो. पासवर्ड सतत बदलला जातो. याला काय म्हणावे….?  हा एकमेकांप्रति असणारा अविश्वास नव्हे का? विश्‍वास हा पती-पत्नीच्या नात्याचा, सहजीवनाचा पाया असतो. हा पायाच ढासळला तर उरतो तो फक्त कुटुंब चालवीण्याचा ‘फार्स’. अनेक घटस्फोट हे सोशलमीडियाच्या अतिवापरामुळे होत आहेत. सोशलमीडियाच्या माध्यमातून आधी विरुद्धलिंगी मैत्री(?) होते, नंतर सतत चॅटिंग, त्यातून भेटीगाठी, अजून पुढे जाऊन विवाहबाह्य संबध घडतात. अशा कारणाने पतीपत्नीच्या नात्यात तणाव वाढून विसंवाद वाढत जातोे. याचा परिणाम त्या पूर्ण कुटूंबावर पडतो. याचाही विचार पतीपत्नी या दोहोंनी करायला हवा.

पती पत्नी एकमेकांचे मित्र हवेत. परंतु मी एकटीच मैत्रीण किंवा मी एकटाच मित्र बाकी कोणी चालणार नाही. ही अतिरेकी व अविश्वासाची भूमिका नसावी. मर्यादा पाळून आणि जबाबदाऱ्या सांभाळून लग्नानंतरही आपापला मित्रपरिवार जपायला हरकत नसावी. पण हे दोहोंच्या समजूतदारपनावर अवलंबून आहे. मित्र/मैत्रीण हा स्त्री-पुरुषांच्या जीवनातील अविभाज्य भाग आहे. पण जर अशा मैत्रीमुळे वैवाहिक जीवनात वादळ येत असेल तर मात्र यावर गंबीरपणे विचार करायला हवा. तिथे अहंकार नको. माझंच खर ही भूमिका नको. तिथे हवा संवाद.

अहंकाराने, अविश्वाससाने पतीपत्नीचे नातं एका फटक्‍यात मोडून पडतं. कोरडं होऊन जातं. नात्यातील ओलावा संपतो. प्रेम, स्नेह सारं काही संपून जाते. आणि मग कायद्यानं हे नातं संपुष्टात आणण्यासाठी न्यायालयाचा आधार घेतला जातो.

हे घडू द्यायचे नसेल आणि सहजीवनाचा आनंद द्विगुणीत करायचा असेल तर पतीपत्नीने आपापल्या जबाबदाऱ्या ओळखून वर्तन करायला हवे.

अलीकडे लग्नाचे वाढदिवस सोशलमीडियावर साजरे होण्याचे प्रमाण वाढले आहे. स्वतःच्या लग्नाचा वाढदिवस कुठे साजरा करावा हा ज्याचा त्याचा व्यक्तिगत प्रश्न आहे. आपलं खाजगी आयुष्य किती सार्वजनिक करावे? कोणते फोटो शेअर करावेत?  कोणते करू नयेत? या प्रशांची उत्तरेही व्यक्तिगत पातळीवर शोधायला हवीत. पतीपत्नीच्या नात्यातील आनंदाचे खाजगी क्षण सोशलमीडियावर सार्वजनिक होतात, त्याला लाईक आणि शुभेच्छाही मिळतात. त्यावरच फोटो टाकणारे सुखावत. पण यापेक्षाही जास्त महत्वाचे आहे पतीपत्नीने एकमेकांना मनापासून लाईक करणे. ते होत नसेल आणि फक्त सोशलमीडियावर शोबाजी होत असेल तर हे नातं कमकुवत पायावरती उभे आहे असे समजावे.

वैवाहिक जीवनाचे सुख दिखाव्यात नसते, ओरबाडण्यात नसते… ते देण्यात असते. प्रेमाने मिळवण्यात असते. सहजीवनात ओरबाडण्याला, अहंकाराला, दिखाव्याला थारा नसतो. तिथे असते फक्त प्रेम,माया,ममता,आदर,विश्वास,समजूतदारपणा,संयमीपणा. हा विश्वास जपून, समजूतदारपणा दाखवून, प्रेमाने सहजीवनाचा मार्ग सुकर करायला हवा. विवाह होतो त्यानंतर सहजीवनाची सुरवात होते. विवाह हा एका दिवसाचा असतो. सहजीवनाचा प्रवास कित्येक वर्षांचा असतो. या प्रवासात टॉक,टाईम,टच हे थांबे खूप महत्वाचे आहेत. योग्य वेळी योग्य थांब्यावर थांबल्यास सहजीवनाचा प्रवास करण्यासाठी ऊर्जा मिळते आणि हा प्रवास सुखकारक होतो.

या वर्षी नव्यानेच वैवाहिक जीवनाची सुरवात करणाऱ्या आणि अनेकवर्षे यशस्वीपणे संसार करणाऱ्या माझ्या सर्व मित्रांना सुखी, आंनदी, निरोगी, उत्साही सहजीवनाच्या शुभेच्छा.

संदिप रामचंद्र चव्हाण.

संदर्भ:

१) ^मराठी विश्वकोश

२)◆प्रेम, स्पर्श आणि आकर्षण… निरंजन घाटे

३)विवाह, सहजीवन या विषयावरील वाचलेलीे वेगवेळीे माहिती, काही पाहिलेलले प्रसंग, आलेले अनुभव इत्यादींच्या मदतीने वरील विषय मांडला आहे.

मराठी विश्वकोश

मराठी विश्वकोश: ज्ञानाचा सागर आता एका क्लिकवर.

महाराष्ट्राचे पहिले मुख्यमंत्री आदरणीय यशवंतराव चव्हाण यांनी महाराष्ट्र राज्य स्थापणेच्यावेळी राज्यकारभारासंबधी काही मुलभूत धोरणे सांगितली. या धोरणानुसार मराठी भाषा व साहित्य यांच्या वाढीसाठी ‘महाराष्ट्र राज्य साहित्य मंडळाची’ स्थापना १९ नोव्हेंबर १९६० रोजी झाली. या साहित्य मंडळाने सर्वसंग्राहक विश्वकोश संपादित करून प्रकाशित करणे असे काम हाती घेतले. मराठी विश्वकोश निर्मिती हा महाराष्ट्र शासनाचा एक प्रकल्प मान्य झाल्यानंतर वाई येथे या प्रकल्पाची स्थापना झाली.
मह्याराष्ट्रातील थोर विचारवंत आणि संस्कृत पंडित तर्कतीर्थ लक्ष्मणशास्त्री जोशी ह्यांची या मंडळाचे अध्यक्ष आणि मराठी विश्वकोशाचे प्रमुख संपादक म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. नंतर पुढे १९८० साली मह्याराष्ट्र राज्य साहित्य संस्कृती मंडळाचे विभाजन करण्यात आले आणि मराठी विश्वकोशाच्या प्रकल्पासाठी ‘मह्याराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ’ हे स्वतंत्र मंडळ स्थापन करण्यात आले. ह्या स्वतंत्र मंडळाच्या अध्यक्षपदी तर्कतीर्थ लक्ष्मणशास्त्री जोशी ह्यांची नियुक्ती तशीच ठेवण्यात आली. ह्या प्रकल्पाच्या अगदी आरंभापासून ते २७ मे १९९४ रोजी त्यांचे निधन होईपर्यंत ते मराठी विश्वकोशाचे प्रमुख संपादक होते.  मराठी विश्वकोशाचे पहिले पंधरा खंड (१९७६-९५) त्यांच्या प्रमुख संपादकत्वाखाली तयार झाले. त्यांच्या नंतर मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळाचे अध्यक्ष आणि मराठी विश्वकोशाचे प्रमुख संपादक म्हणून प्रा. मे. पु. रेगे ह्यांची नियुक्ती करण्यात आली.

मराठी विश्वकोश मंडळाचे अध्यक्ष व कार्यकाल...
१) तर्कतीर्थ लक्ष्मणशास्त्री जोशी. १९ नोव्हेंबर १९६० ते २७ मे १९९४
२) प्रा. मेघश्याम पुंडलिक रेगे. ४ जून १९९४ ते २८ डिसेंबर २०००
३) प्रा. रा. ग. जाधव. १६ जानेवारी २००१ ते १० फेब्रुवारी २००३
४) डॉ. श्रीकांत जिचकार. २१ जुलै २००३ ते २ जून २००४
५) डॉ. विजया वाड. ९ डिसेंबर २००५ ते ८ डिसेंबर २००८ आणि जून २००९ पासून ते १६ फेब्रुवारी २०१५.
६)दिलीप करंबेळकर. ०८ ऑगस्ट २०१५ पासून कार्यरत.

सुरवातीला एक हजार पृष्ठांचे २० खंड तयार करायचे ठरले होते व यातील लेखांना शब्द संख्येची मर्यादाही घातली होती. पुढे या खंडांची संख्या २३ इतकी झाली. गरजेनुसार पृष्ठांची व लेखातील शब्दांची मर्यादा वाढत जाऊन २२ ते २३ हजारापेक्षा जास्त पाने,  ३०० पेक्षा जास्त सूची, आणि तब्बल #१८_हजार पेक्षा जास्त लेखांचा समावेश होऊन २० खंड प्रकाशित झाले आहेत. परंतु हे विश्वकोशीय खंड फक्त सरकारी विक्रीकेंद्रावरच विक्रीसाठी उपलब्ध असल्याने इतर ग्रंथासारखे कुठेहीे सहज मिळत नाहीत. शिवाय एका वेळी एका विक्रीकेंद्रावर २० खंड मिळतील याचीही खात्री नाही. परंतु आता हा ज्ञानाचा खजाना डिजिटल स्वरूपात, मोबाईल अँप स्वरूपात उपलब्ध झाला आहे. याची माहिती पुढे घेऊ.
 
मराठी विश्वकोश हा मराठी असल्यामुळे व महाराष्ट्र शासनाचा उपक्रम असल्याने यात मराठी भाषा व मराठी साहित्य त्याचप्रमाणे महाराष्ट्रातील अन्य प्रकारची माहिती अधिक तपशीलवार दिली आहे. त्यानंतर भारताच्या माहितीला प्राधान्य आहे. इतर देशांची महिती तुलनेने कमी स्वरूपात आहे.
सामाजिक शास्त्र, कला, तंत्रज्ञान या संबंधितील माहिती अधिक विस्तृत आहे. ज्या ज्या विषयांना ज्ञानाच्या दृष्टीने अधिक महत्व आहे त्यांना अधिक महत्व दिले आहे. कारण याबाबत प्रादेशिक प्रश्न उद्धवत नाही. विज्ञान आणि तंत्रज्ञान याची सखोल माहिती, रेखाचित्रे, छायाचित्रे, आलेख, आकृत्या, नकाशे यांच्या समावेशने काही विषय अधिक स्पष्टपणे समजतात.
कोणत्याही विषयाचे संपूर्ण ज्ञान तपशीलवार सांगणे हे विश्वकोशाचे काम नसते. विश्वकोश काही मर्यादेत मार्गदर्शन करू शकतो. मराठी विश्वकोशात दिलेले सर्व लेख अभ्यासपूर्ण लिहलेले आहेत. सर्वसामान्य शिक्षितांसाठी, विद्यार्थ्यांसाठी, सामान्य वाचकसंसाठी संदर्भग्रंथ म्हणून हा विश्वकोश उपयुक्त आहे.

#मराठी_विश्वकोशाची_विषयव्याप्ती:-
अर्थशास्त्र, कला व कारागिरी, खेळ व मनोरंजन,
 ग्रंथालयशास्त्र, चलचित्रविद्या, चित्रकला,
जगातील भाषा व साहित्ये, तत्त्वज्ञान, धर्म, नृत्य, पुरातत्त्वविद्या, इतिहास, भूगोल, मूर्तिकला (शिल्पकला), लिपिप्रकार, वास्तुकला, संगीत, साहित्य प्रकार, साहित्यविषयक संकीर्ण विषय, साहित्यसमीक्षा.
भाषाशास्त्र, ज्योतिषशास्त्र, भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र, जीवशास्त्र, गणितशास्त्र, विद्युतशास्त्र, समाजशास्त्र, मानसशास्त्र, विधीशिक्षणशास्त्र, स्थापत्यशास्त्र,
अणुविज्ञान, नाविकयांत्रिक, वैमानिकी, संदेशवहन, स्वयंचल, अवकाश, विज्ञानउद्योग व व्यापार, मत्स्योद्योग, 
कीटकविज्ञान, कृषिविज्ञान, धातुविज्ञान, वनस्पतिविज्ञान, वातावरणविज्ञान, पशुविकारविज्ञान, प्राणिविज्ञान, भूविज्ञान, सूक्ष्मजीवविज्ञान, वैज्ञानिकसंस्था, संग्रहालये, सांख्यिकी, इत्यादी सुमारे शंभरभर विषय विश्वकोशाच्या एकूण २० खंडात समाविष्ट केले आहेत.

मराठी विश्वकोश हा महाराष्ट्र शासन तयार करवून घेत असलेला आणि मुळात पुस्तकरूपात असलेला मराठी ज्ञानकोश आहे. तो आता डिजिटल झाला आहे. हा  ज्ञानकोश इंटरनेटवर ऑनलाइन व मोफत वाचता येतो.
मूळ २० छापील खंडांचे डिजिटायझेशन करून ते क्रमाक्रमाने इंटरनेटवर उपलब्ध करून देण्याचा उपक्रम २५ ऑक्टोबर २०११ पासून सुरू झाला. प्रकाशित झालेले २० खंड इंटरनेटवर सीडॅकच्या सहकार्याने आले आहेत. “घराघरात विश्वकोश” या प्रकल्पा अंतर्गत सर्वसामान्यांना अर्पण करण्यात आला आहे. या संकेतस्थळाचा पत्ता
 http://www.marathivishvakosh.in/ असा आहे. “तंत्रज्ञानाचा कुशल वापर, मराठीचा प्रभावी प्रसार', हे विश्वकोशाचे ब्रीद आहे.

#मराठी_विश्वकोश_अँड्रॉइड_अँप_मध्येही_उपलब्ध.....

महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश निर्मिती मंडळाने तयार केलेले विश्वकोश बदलत्या काळाची गरज लक्षात घेऊन मोबाइल अॅपच्या स्वरूपात उपलब्ध करण्यात आले आहेत.
मराठी विश्वकोशाच्या वीस जाडजूड खंडांमधील माहितीचा सागर आता अवघ्या चार ‘एमबी’च्या मोबाइल अॅपमध्ये मोफत उपलब्ध झाला आहे. परंतु हे अँप ऑफलाइन चालत नाही. इंटरनेट आवश्यक आहे.
‘बुकगंगा डॉट कॉम’ने विकसित केलेल्या या अॅपचे १२ जानेवारी २०१८ रोजी वाई येथे झालेल्या कार्यक्रमात लोकार्पण करण्यात आले.
मोफत अँड्रॉइड अॅप डाउनलोड करण्यासाठी लिंक :https://goo.gl/TxPXyK
आयफोन आणि आयपॅड अॅप डाउनलोड करण्यासाठी लिंक : https://goo.gl/pXNNFp
विश्वकोश पेन ड्राइव्ह खरेदी करण्यासाठी लिंक :http://www.bookganga.com/R/7HX54

सद्य:स्थितीत मराठी विश्वकोशाच्या २३ खंडांपैकी २० खंड प्रकाशित झाले आहेत. हे खंड पूर्ण करण्यास लागलेल्या प्रदीर्घ कालावधीमुळे विश्वकोशातील अनेक नोंदी या कालबाह्य झाल्या आहेत. विज्ञान आणि तंत्रज्ञानातील नवनवीन संशोधनामुळे नवीन माहितीत मोठ्या प्रमाणावर भर पडली असून, नव्या संकल्पना विचारप्रवाह पुढे आले आहेत. त्यामुळे सर्व विषय आणि ज्ञानशाखेतील झालेल्या बदलांची नोंद घेऊन विश्वकोशामध्ये सुधारणा करण्यासाठी शासनाने पाऊल उचलले आहे असे समजते. परंतु २० खंड तयार होण्यासाठी लागलेला वेळ पाहता विश्वकोश अद्ययावतीकरणाच्या कामास किती वेळ लागेल हे सांगता येत नाही. विश्वकोश मंडळ हे काम जलदगतीने करेल व त्या कामास शासन सर्वोतोपरी सहकार्य करेल अशी आशा बाळगुया व उपलब्ध डिजिटल विश्वकोशाचा आस्वाद घेऊया.

【वरील लेखामध्ये दिलेली माहिती खाली दिलेल्या संदर्भातून मिळालेल्या माहिच्या आधारे लिहलेली आहे. काही माहिती आहे तशी घेतली आहे. यातील बरीचशी माहिती गुगलवरून मिळवलेली आहे.
मी संपूर्ण विश्वकोश (२० खंड) वाचलेला नाही. ग्रंथालयात जाऊन विश्वकोशाचे सुमारे १२ खंड पाहिले आहेत. त्याची प्रस्तावना,रचना,आकार, त्यामधील समाविष्ट असणारे विषय इत्यादी समजून घेण्याचा प्रयत्न केला आहे. यात कोणतीही चूक आढळल्यास जाणकारांनी निदर्शनास आणून द्यावी.】

संदिप रामचंद्र चव्हाण.

संदर्भ:-
१)मराठी विश्वकोश (प्रस्तावना) खंड १
२)विश्वकोश(लेख) सु.रा.चुनेकर आणि अ.र.कुलकर्णी   (मराठी विश्वकोश खंड१६, सूची८,साहित्य संकीर्ण)
३)विकासपीडिया.
४)विकिपीडिया
५)विविध वर्तमानपत्रातील लेख व बातम्या.

संत वाङमय प्रसाराची तीन दशके..

संत वाङमय प्रसाराची तीन दशके..

की घेतले व्रत न हे आम्ही अंधतेने।
लब्धप्रकाश इतिहास-निसर्ग-माने।।
जे दिव्य दाहक म्हणुनि असावयाचे।
बुद्धय़ाचि वाण धरिले करि हे सतींचे।।

या तत्वाने आणि कोणत्याही फायद्याविना स्वतः आर्थिक नुकसान सोसून २८/२९ वर्षात अंदाजे १८ ते २० लाख लहान-मोठे ग्रंथ (संत वाङमय) महाराष्ट्राच्या घराघरात पोचवण्यासाठी धडपडणारी एक संस्था महाराष्ट्रात कार्यरत आहे..... नाव:- संत वाङमय प्रसारक मंडळ, कराड (महाराष्ट्र).

संत वाड्मय प्रसारक मंडळ, कराडची स्थापना १९८९ साली झाली. संस्थेचा कारभार चालू झाल्यानंतर अल्पावधीतच तुकाराम गाथा, ज्ञानेश्वरी, एकनाथी भागवत इत्यादी ग्रंथांचे संपादन करून सर्वसामान्यांना परवडतील अशा किंमतीत प्रकाशित करण्याचे काम संस्थेने 'वैष्णव सदन कोपर्डे हवेली' येथून चालू केले.

संस्था सध्या १५ प्रकारचे लहान मोठे ग्रंथ प्रकाशित करते. हे ग्रंथ महाराष्ट्रातील ठराविक ठिकाणाहून वितरित(विक्री) केले जातात.
एकूण १५ ग्रंथ प्रकारात पुढिल प्रमाणे ग्रंथ उपलब्ध आहेत. 
१)तुकाराम गाथा वेगवेगळ्या तीन साइजमध्ये छापली जाते [११०,१२५,१४० रु ]
२)ज्ञानेश्वरी दोन साइजमध्ये मिळते. [१००,१२५ रु]
बाकी सर्व ग्रंथ एकाच प्रकारात छापले जातात. त्यामध्ये ३)एकनाथी भागवत(मोठ्या आकारात)[२०० रु]
४)संत निळोबांची गाथा [६५ रु]
५)संत बहिणाबाईंची गाथा [७५ रु]
६)सदाचार मकरंद [३० रु]
७)वारकरी नित्यनिय भजनी मालिका [७५ रु]
८)सुलभ नित्योपासना [३० रु]
९)हरिपाठ [५ रु]
१०) ज्ञानेश्वरी ९ वा व १२ वा अध्याय [१० रु]
११)नाट [५ रु]
१२)भजनी मालिका (पॉकेट प्रत) [१० रु]
वरील प्रमाणे ग्रंथ व त्याच्या किंमती आहेत. त्याच प्रमाणे व्यसनमुक्त युवक संघ,महाराष्ट्र. ही दिनदर्शिकाही छापली जाते.

या ग्रंथाची उकृष्ट छपाई कोल्हापूर येथील 'मयूर इंडस्ट्रीज' येथे होते. या ग्रंथाचे बायडिंग व शिलाई 'वैष्णव सदन कोपर्डे हवेली ता. कराड जि. सातारा' येथे होते. सर्व ग्रंथ हे पुठ्ठाबांधणी (हार्डकव्हर) प्रकारात आहेत.(पॉकेट मालिका सोडून)

ग्रंथ छपाईसाठी वापरलेला पेपर, हार्डकवर, छपाईचा फॉन्ट, एकूण पृष्ठसंख्या इत्यादींची तुलना केल्यास या ग्रथांची किंमत अत्यल्प आहे. 'ना नफा ना तोटा' या तत्वावर हे काम संस्था गेली जवळपास तीन दशके अखंडपणे करत आहे. आणि इथे छपाई होणाऱ्या ग्रंथाना मागणीही मोठी आहे. महाराष्ट्राच्या खेडोपाडी हरीनाम सप्ताह भारतात तिथे अनेक वाचकाकडून तुकाराम गाथा, ज्ञानेश्वरी, एकनाथी भागवत हे ग्रंथ मागवले जातात. आतापर्यंत १८ ते २० लाख ग्रंथ संस्थेच्या वतीने छापले आहेत व वितरीतही केले आहेत. ग्रंथांच्या छपाई, बायडिंग, फॉन्ट इत्यादी गुणवत्तापूर्ण कामामुळे वाचकांच्या पसंतीला हे ग्रंथ उतरतात. संस्थेने ग्रंथ निर्मितीमध्ये गुणवत्तेशी कोणत्याही प्रकारे तडजोड केलेली नाही. वाचकाने हे ग्रंथ हातात घेतल्यानंतर माझ्या म्हणण्यातील तथ्य पटेल.

हे ग्रंथ खालील ठिकाणच्या केंद्रातून कोणालाही विकत मिळतात.
१)मारुतीबुआ कराडकर मठ, गुरुवार पेठ, कराड २)मारुतीबुआ कराडकर मठ चाकण रोड, आळंदी. 
३)मारुतीबुआ कराडकर मठ, झेंडे गल्ली, पंढरपूर.
४)श्री गंगुकाका शिरवळकरवाडा, विणे गल्ली, पंढरपूर.
५) वैष्णव सदन, कोपर्डे हवेली, ता कराड,जि सातारा.
याबद्दलची अधिक माहिती मॅनेजर सुभाष पाटील देऊ शकतात त्याचा मोबाइल क्रमांक खाली दिला आहे.

वरीलपैकी ५ नंबरचे जे ठिकाण आहे 'वैष्णव सदन', या ठिकाणी ग्रंथ बायडिंग व ग्रंथ शिलाईचे काम चालते. येथील सर्व कामाची जबाबदारी मॅनेजर सुभाष पाटील यांच्याकडे २००३ पासून आहे. त्यांच्या सोबत सहा सहकारी काम करतात. सुभाष पाटील यांचा संपर्क क्रमांक ९७६३५६८५३६ असा आहे.

हे ग्रंथ कोणालाही एका किंवा अनेक प्रतिमध्ये हवे असल्यास वरील पाच विक्रीकेंद्रावर संपर्क करावा. सर्व ग्रंथ हे MRP (मूल्य) किमतीनुसारच मिळतात त्यामध्ये कोणतीही सूट मिळत नाही. कारण त्याची किंमतच खूप कमी आहे. छपाई, बांधणी, वाहतूक, यासाठी जो खर्च येतो त्यापेक्षाही थोडी कमी किंमत असण्याची शक्यता आहे. कारण 'संत वाड्मय प्रसारक मंडळ, कराड.' ही संस्था नफा कमवण्यासाठी स्थापन झालेली नसून संत वाड्मय घराघरात पोचावे व हे ज्ञान सर्वसामान्य जनतेला अत्यल्प किंमतीत मिळावे या उद्देशाने निर्माण झाली आहे. कागदाची वाढती किंमत व वाढती महागाई यामुळे संस्था काही लाख रुपयांचे नुकसान सोसून हे काम करत आहे.

काही प्रसिद्ध पुस्तकांच्या प्रकाशनाचे हक्क कोणाकडे असावेत यावरुन काही प्रकाशक न्यायालयात जातात. लेखक-प्रकाशक यांच्यात आर्थिक कारणावरून, रॉयल्टीवरून, पुस्तक छपाईवरून काही वेळा खटके उडतात. पुस्तकांच्या किंमती विषयी सर्वसामान्य समाजात समज गैरजम असतात. हे पाहिले की निस्वार्थपणे ज्ञानप्रसाराचे कार्य करणाऱ्या अशा संस्था, व्यक्तींच्या बद्दल मनातील आदर द्विगुणीत होतो.

संत वाङमय प्रसारक मंडळ कराड,(महाराष्ट्र) या संस्थेच्या कार्याला वारकरी संप्रदायातील थोर व्यक्तिमत्त्व, व्यसनमुक्त युवक संघाचे संस्थापक, युवकमित्र, गुरुवर्य ह.भ.प. बंडातात्या कराडकर यांचे आणि वारकरी संप्रदयातील अनेक अग्रणींचे आशीर्वाद लाभले आहेत.
त्यांच्या कार्याला लाख लाख प्रणाम!!!!

मी ही माहिती लिहण्याचे कारण....
वैष्णव सदन ही इमारत व संत वाङमय प्रसारक मंडळ यांचे कार्यालय गेली कित्येक वर्षे माझ्या गावात, कराड कोरेगाव राज्यमार्गावर आहे. लहानपणापासू इथे ग्रंथ छपाई होते हे माहितही होते व पाहीलेही आहे. अनेक वेळा पाहुण्यांपैकडून, परगावच्या मित्रांच्या घरातून अमुक अमुक ग्रंथ हवा असा निरोप आला की मी तिथे जायचो व गाथा, ज्ञानेश्वरी असे ग्रंथ विकत घ्यायचो.
परंतु ग्रंथ छपाईचे, वितरणाचे हे निस्वार्थ काम कसे चालते, याबद्दल कधीही माहिती घेतली नाही. अलीकडे पुस्तकवाचनाचा छंद लागला व त्यातून थोडं लिखाणही करू लागलो. त्याच प्रेरणेतून हे लिखाण केले आहे. शिवाय अनेक प्रकाशक, लेखक, पुस्तकविक्रेते वेगवेगळ्या माध्यमातून आपापल्या पुस्तकांची जाहिरात करत असतात. त्यांनी तशी जाहिरात करणे गैर नाही. परंतु ज्या संस्थेने जवळपास तीन दशके संत वाङमयाचा प्रसार केला. त्यासाठी कष्ट उपसले त्यांनी कधीही कुठेही जाहिरात केल्याचे निदर्शनास आले नाही. म्हणून माझ्यापरीने जमेल तशी माहिती महाराष्ट्रातील वाचक वर्गाला देण्याचा मी प्रयत्न करत आहे.

तुकाराम महाराज आपल्या अभंगात म्हणतात...
आम्हा घरी धन शब्दांचीच रत्ने |
शब्दांचीच वस्त्रे यत्ने करु ||
शब्दचि आमुच्या जीवीचे जीवन |
शब्द वाटे धन जनलोका ||तुका म्हणे पहा शब्दचि हा देव |
शब्देचि गौरव पूजा करु ||

शब्दांना देव मानून, संत साहित्याची पूजा करणारी एखादी संस्था खेडेगावातही असू शकते व एवढे मोठे काम करू शकते...याची माहिती महाराष्ट्राच्या शहरी भागाला व्हावी म्हणून हा लेखप्रपंच... वाचक मित्रांनीही त्याच उदात्त दृष्टीने लेख वाचावा. ही विनंती.

टीप: वरील लेखातील सर्व संख्यकीय माहिती संस्थेच्या कार्यालयात काम करणाऱ्या कर्मचाऱ्यांच्याकडून तोंडी स्वरूपात मिळालेल्या माहितीच्या आधारे लिहली आहे. शिवाय मी जे पाहिले आहे त्यावरून लिहली आहे. या लिखाणात काही चुका असल्यास त्याची सर्वस्वी जबाबदारी माझी आहे. माझा संस्थेशी फक्त वाचक म्हणून संबध आहे. तसेच ही माहिती प्रसिध्द करण्यासाठी मला कोणीही सांगितलेले नाही.
संस्थेच्या कोणत्याही जबाबदार घटकाने जर काहीही कारणास्तव ही पोस्ट काढून टाकण्यास सांगितली तर मी ही पोस्ट काढून टाकेन.
©संदिप रामचंद्र चव्हाण.

या लिंकवरही हा लेख वाचावयास मिळेल...
https://m.facebook.com/story.php?story_fbid=369436020243370&id=100015309253068

फुलं_आणि_पुस्तकं_एकत्र_द्या... जरा कष्टकऱ्यांचाही विचार करा..

#फुलं_आणि_पुस्तकं_एकत्र_द्या....

कोणत्याही आनंदाच्या प्रसंगी भेट म्हणून फुलांच्या ऐवजी पुस्तकं द्यावी का? या प्रश्नावर #मराठी_पुस्तकप्रेमी या फेसबूक ग्रुपवर परवा बरीच चर्चा झाली. ग्रुपमध्ये २०/३० हजार सदस्य असावेत. फुलं नाकारून पुस्तकं घ्या हा विचार अनेकांनी व्यक्त केला.
फुलांचं अर्थकारण व फुलशेतीशी संबधीत घटकांना या फुलंबहिष्काराचा फटका बसेल हे पटवून देण्यासाठी मी कमी वेळात परिश्रम पूर्वक एक लेख लिहला...
पण पांढरपेशा आणि स्वतःला हुशार मानणाऱ्या लोकांचे वर्चस्व असणाऱ्या ग्रुपने तो लेख डिलीट केला.
अनेक संवेदनशील मनाच्या सदस्यांनी फुलशेतीची निघडीत सर्व घटकाबद्दल, शेतकरी, कष्टकऱ्यांच्याबद्दल आत्मीयता दाखवून कॉमेंट केल्या व पुस्तकाबरोबर फुलंही घेऊ अस मत व्यक्त केले.
मला काही वेळेची बंधनं असल्यामुळे सर्वाना रिप्लाय देता आला नाही. त्याबद्दल मला खेद वाटतो.
म्हणून हा लेख मी माझ्या व्हॉलवर पेस्ट करतोय.
आज पर्यंत मी माझी पोस्ट शेअर करा असं कधीही आवाहन केलं नाही... परंतु यावेळी आपण ही पोस्ट शेअर करावी व आपल्या शेतकरी, कष्टकरी, फुलेविक्रेते, वाहन चालक/मालक, छोटे व्यापारी यांच्या बद्दलची व्यथा समाजाला समजून सांगावीे ही विनंती!!

#फुलं_आणि_पुस्तकं_एकत्र_द्या
सध्या लग्नकार्यात, वाढदिवस कार्यक्रमात, सत्कार समारंभ, सरकारी कार्यालयात नवीन अधिकारी आल्यास, पुष्पगुच्छ(बुके) ऐवजी पुस्तके देण्याची चढाओढ काही ठिकाणी दिसून येत आहे. 'बुके नको, बुकं द्या' हे 'खुळ', हवं तर फॅड म्हणा.. सांस्कृतिक क्षेत्रात मूळ धरू पहात आहे. किंवा त्याची चर्चा होताना दिसत आहे. अनेक कार्यक्रमांमध्ये प्रसिद्ध किंवा उच्छपदस्त व्यक्ती पुष्पगुच्छाऐवजी पुस्तके देण्याचे आवाहन करतात. त्या व्यक्तीचे फालोअर्स त्या आवाहनाला आज्ञा मानून कृती करतात. पुस्तकांचे व्यापारी या नव्या 'फॅड'चा जोमानं प्रचार करतात. फुलांना डावलून पुस्तकं कशी श्रेष्ठ हे पटवून देण्याचा अट्टहास ते करत असतात. कोणत्याही फॅडला सहज 'बळी' पडणाऱ्या शिक्षित जनतेच्या 'गळी' 'बुके नको,बुकं द्या' ही घोषणा पध्दतशीर उतरवली जाते.

फुलं लगेच कोमेजून जातात, बुके घेऊन पैसे 'वेस्ट' जातात, बुकेचे आयुष्य जास्तीत जास्त चार पाच दिवसांचं, ५०० रुपयांचा बुके पाच दिवसचं टिकतो.. त्याच्या ऐवजी पुस्तकं द्या, ते व्यक्तीला आयुष्यभर साथ करतील, त्यातुन ज्ञान मिळेल...वगैरे वगैरे.... असे बिनतोड व कोणालाही सहज पटतील असे मुद्दे सांगून फुलांना डावलले जाते.

पुस्तकांनी माणसाचं आयुष्य समृद्ध होऊ शकते. पुस्तकं ही गुरुच आहेत. पुस्तकं वाचण्याने व्यक्तीच्या वर्तणुकीत चांगला फरक पडू शकतो. व्यक्ती शांत, संयमी, विचारी होऊ शकते. पुस्तक वाचण्यातून आयुष्यातील मर्म, कर्म आणि धर्म समजू शकतो. पराजित मनाला उभारी देण्याचं काम पुस्तकं करतात. पुस्तकं माणसाला 'माणूस' बनवतात. (काहींच्या बाबतीत अपवाद). हे सर्व खरं आहे. मला व्यक्तिशः मान्यही आहे. मी ही कोणाला भेट द्यायची असल्यास प्रसंगानुरूप 'बुके बरोबर बुक' देतो. परंतु फुलं/बुके देऊच नका पुस्तकंच द्या. हा युक्तिवाद मान्य नाही. पुस्तकं व फुलं यांची तुलनाच अयोग्य वाटते.
फुलं हे सुंदरतेचं, कोमलतेचं, प्रेमाचं, मैत्रीचं प्रतीक आहे. पुस्तक हे ज्ञानाचे प्रतीक आहे.
फुल फुलाच्या ठिकाणी, पुस्तक पुस्तकाच्या ठिकाणी... दोन्हीही आपापल्या ठिकाणी महान आहेत.
आपण तुलना करून त्यांचे महत्व कमी करायला नको.
(तसे ते होणारही नाही)

साहित्याच्या निर्मितीत फुलांचा वाटा मोठा आहे. अनेक कवींनी, लेखकांनी आपल्या कवितांमधून, कथा- कादंबरी मधून फुलांचं महत्व अधोरेखित केले आहे. प्रेमिकांच प्रेम खुलवलं आहे, फुलांच्या उपस्थितीने, सुगंधाने, कोमलतेने कवीकल्पनांना वाव मिळाला आहे. आणि त्या कवितेची, प्रेमकहाणीची पुस्तकं झाली आहेत... त्या पुस्तकांसाठी ती फुलचं नाकारायची?? हा कृतघ्नपणा नाही का??

आपण लहान मुलांना फुलांची उपमा देतो.... काय कारण असेल?? कारण मुलं ही जीवनवेलीवरची सुंदर फुलं असतात. ती सुंदर, निरागस, कोमल असतात. फुल हे भावनेचे, सहृद्यतेचे प्रतीक म्हणून आपण वापरतो. त्याचं एक वेगळं महत्व आहे. बीज रुजते त्याचे रोप होते, रोपाचे झाड बनते, झाडांना आधी फुले येतात मग फळधारणा होते, फळांच्या बिया पासून पुन्हा रोप बनते...निसर्गाचा क्रम चालूच असतो.... वेली, रोपं, झाड यांच्या वेगवेगळ्या प्रकारानुसार काही फुलझाडे तर काही वेली तर काही महावृक्ष असतात. त्यांना येणारी फुलं मग ती वेगवेगळ्या प्रकारची असली तरी निसर्गचक्रात खूप महत्त्वाची भूमिका बजावत... निसर्गाला पूर्णत्व आणतात. फुलं निसर्गाने त्यांना नेमून दिलेलं काम निस्वार्थ भावनेने पार पाडतात.  त्यांचं आयुष्य काही क्षण का असेना.. ती फक्त आनंदाची बरसात करतात. आणि आपण मात्र त्यांनाच दोष लावतो की ती कोमेजतात...ठराविक कालावधीने कोमेजून जाणे हा फुलांचा नैसर्गिक गुणधर्मच आहे. पण तरीही त्यांना लाभलेल्या छोट्याशा आयुष्यात ती फक्त आणि फक्त सुगंधी दरवळ पसरवतात. वातावरणात उत्साह भरतात.. जणू ती माणसाला चांगल्या वर्तणुकीचा संदेश देत असतात.

ज्ञान गरजेचेच आहे. विद्ये विना मती गेली.... हे महात्मा फुलेंनी सांगून ठेवले आहे. पण ज्ञानाने (काहींचा) अहंकार वाढतो. ज्ञानी व्यक्तीच्या ठिकाणी फुलासारखे सुंदर, संवेदनशील मन हवे... ते नसेल तर त्या ज्ञानाचा काहीच उपयोग नसतो. ज्ञानी माणसाला समाजातील कष्टकरी, उपेक्षित जनतेचा विसर पडला आणि तो 'स्व'च्याच धुंदीत राहिला तर अज्ञानी लोकं परवडली अस खेदाने म्हणावे लागेल.

एकविसाव्या शतकाकडे वाटचाल करताना मुक्त अर्थव्यवस्था व जागतिकरणामुळे कृषिक्षेत्रापुढे अनेक समस्या निर्माण झाल्या. समस्येच्या चक्रात शेतकरी अडकला. ज्या शेतकऱ्यांना तो चक्रव्यूह भेदने शक्य झाले नाही त्यांनी गळ्यात फास अडकवला... आणि आपल्या जीवलगांना पोरकं करून तो निघून गेला.😥

काहींनी नवीन त्रज्ञानाचा आधार घेतला. शेतीत नवनवे प्रयोग, प्रयत्न केले. व्यावसाईक फुलशेती हा त्यातील एक प्रयत्नच आहे. फुलशेती प्रामुख्याने दोन प्रकारे केली जाते.१)हरितगृह शेती व २) खुल्या पध्दतीने फुलशेती.

फुलांच्या अर्थकारणाचा व फुलशेतीचा थोडासा परिचय:
२००१०/११ साली महाराष्ट्रात ४००० हेक्टरपेक्षा जास्त फुलशेती होतीे. देशाचा विचार केल्यास ५७७३० हेक्टर शेतीवर फुलशेती केली जात होती. सध्याची आकडेवारी मला मिळाली नाही परंतु महाराष्ट्र टाइम्स मध्ये ०९ सप्टेंबर २०१४ रोजी एक बातमी आली होती त्यानुसार देशातील फुलशेतीचे एकूण क्षेत्र दोन लाख हेक्टरच्या जवळपास होते.२०१८ चा विचार करायचा झाल्यास हे क्षेत्र अडीच ते तीन लाख हेक्टर किंवा जास्त असावे.
एवढ्या मोठ्या क्षेत्रावर फुलशेती होते त्याच्या लागवड, उत्पादन, वाहतूक, विक्री या संपूर्ण व्यवस्थेवर असंख्य कुटुंबांची उपजीविका चालते.

शेतकरी फुलं पिकवतो. शेतमजुराला रोजगार मिळतो, खते-बी-बियाणे दुकानदारांचा व्यवसाय चालतो, खते व बी-बियाणे निर्माण करणारे कारखाने त्यात काम करणारे कामगार, फुलशेतीची मशागत करणारा ट्रॅक्टरवाला, फुलांची वाहतूक करणारी वाहने व त्यावर पोट भरणारे वाहन मालक/ चालक, फुलांचे छोटे-मध्यम-मोठे व्यापारी, हमाल, फुलांपासून बुके बनवणारा कारागीर, बुके बनवण्यासाठी रॉ मटेरियल बनवणाऱ्या यंत्रनेत काम करणारे कामगार, इत्यादी असंख्य लोकांना यातून रोजगार मिळतो त्यांच्या कुटुंबाचा चरितार्थ त्यातूनच चालतो.
फुलं जरी अल्पजीवी असली तरी ती फुलवण्यासाठी अपार कष्ट करावे लागतेे, घाम गाळावा लागतो, निसर्गाच्या कृपा - अवकृपेला तोंड द्यावे लागते. याचाही विचार व्हायला हवा. फुलं लागवड, त्याचे संगोपन, काढणी, वेचणी, शेतीतील वाहतूक, सावलीत साठवणूक, स्वच्छता, प्रतवारी, पॅकिंग, पुन्हा कोल्डहाऊसमध्ये साठवणूक, मार्केट पर्यंतची वाहतूक व शेवटी विक्री. इतक्या टप्प्यातुन शेतकरी ते ग्राहक असा फुलांचा प्रवास होतो. यामध्ये ३०% पर्यंत फुलांचे नुकसान होते. राहिलेली फुले विकली जातात काही वेळा विकलीही जात नाहीत. फुलांच्या शेतीशी निगडित असणारी सगळी व्यवस्था फुलांच्या विक्रीवर व त्याच्या दरावर अवलंबून असते. फुलांना चांगला भाव मिळाला तर त्यावर उपजीविका असणाऱ्या हजारो कुटुंबांना 'अच्छे दिन' येतात. फुलांची विक्री घटली तर सहाजिकच त्या सर्वांवर 'बुरे दिन' येण्याची शक्यता असते.
एकट्या पुण्यात एका दिवसात फुलांच्या खरेदीविक्रीच्या व्यवसायात ३० ते ४० लाखांची उलाढाल होते. मग भारतभर किती होत असेल याचा विचार करा. सुज्ञ लोकांनीच जर या शेतीपूरक व्यवसायाच्या विरोधी बोलायचे तर मग इतरांकडून चांगल्याची अपेक्षा ती काय?? अवधानाने का होईना, एकसाठी दुसऱ्याचा बळी नको... दोघांनाही आधार देता येईल का हे पहावे!

वरील सर्व गोष्टींचा सारासार विचार व्हायला हवा.
दोन शब्दाची कॉमेंट सुद्धा कुणाचे तरी, रोजचे ५०/१०० रुपये बुडवू शकते. हातावरचे पोट असणाऱ्यांना तेवढे पैसे लाखमोलाचे असतात.
आपण पुस्तकप्रेमी फक्त पुस्तकांना महत्व देणार असू...तर हा एकांगी (अ)विचार आहे. शेतकऱ्यांची तरुण पिढी समाजातील शिक्षित, अभ्यासू लोकांकडे आशेने पहाते आहे. अशा अभ्यासू(?) लोकांनीच जर नाकं मुरडली तर शेतकऱ्यांच्या पोरांनी पहावे तर कोणाकडे??

स्वतःपुरता विचार किंवा 'सेल्फीश' जीवनपध्दती वाढीस लागली असताना जो तो आपापला स्वार्थ बघणार याबद्दल दुमत नाही. परंतु साहित्याने, ज्ञानाने समृध्द असणाऱ्या, विचारशील गटाकडूनही अविचारांचे प्रदर्शन झाले तर मात्र 'पुस्तकं फक्त वाचली... शिकलो काहीच नाही' असं होईल.

फुलं आणि पुस्तकं यांची तुलना नसावी असं माझं व्यक्तिगत मत आहे... सर्वांनीच ते मान्य करावं हा माझा आग्रह नाही. हट्टही नाही.....प्रत्येकाचं एक मत असतं, या मताशी मी सह'मत' आहे. परंतु माझ्या 'मता'वर जरूर विचार करावा...
मी शेतकरीपुत्र आहे. मी किंवा माझ्या कुटुंबातील, पावण्यारावळ्यातील, मित्रपरीवारातील(काही अपवाद) कोणीही फुलशेती करत नाही. शिवाय फुलं खरेदी-विक्री या व्यवसायाशी माझा काडीमात्रही संबंध नाही. परंतु तरीही मला फुलांशी निगडित त्या सर्व कष्टकरी घटकाबद्दल ममत्व वाटते. त्यांचा व्यवसाय फुलावा त्याला आपला हातभार लागावा या उद्देशाने हा लेखप्रपंच केला आहे. माझा लेख वाचून एकाने जरी पुस्तकाबरोबर फुलं/बुके घ्यायचं ठरवलं तरी मला माझ्या लेखनाचं सार्थक झाल्यासारखं वाटेल.

कोणालाही भेट देताना शक्य असल्यास फुलं व पुस्तक, दोन्ही द्या... फुलाच्या साथीने पुस्तकाच्या भेटीची गोडी वाढेल..... फुलं आणि पुस्तक ही जोडी सुद्धा खुलेलं! तीच खरी स'प्रेम' भेट ठरेल!!😇

©संदिप रामचंद्र चव्हाण.

【हा लेख लिहताना फक्त आकडेवारीसाठी कृषी व पणन विभाग महाराष्ट शासन यांची प्रशिक्षण पुस्तिका(कोणत्या वर्षीची आहे माहीत नाही), महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ पुणे यांची कृषिदर्शनी २०१६, फुलशेतीची मूलतत्वे व कार्यपद्धती, पाठयपुस्तिका 1. याचा आधार घेतला आहे. शिवाय काही वृत्तपत्रामधील बातम्यांचा आधार घेतला आहे

बाजारभेट : फुलांच्या बाजारपेठेचा व्यावहारिक गंध! https://www.loksatta.com/pune-news/flowers-market-1397691//lite/

व्यवसाय बातम्या: Business News, Stock Market, GST, Real Estate | Maharashtra Times - https://maharashtratimes.indiatimes.com/business/business-news/indian-flowers-market/moviereview/42058803.cms?utm_source=whatsapp】
सर्व लेख वाचल्याबद्दल धन्यवाद!!
🙏🙏🙏🙏🌷🌷🌷🌷🌷🌷🌷🙏🙏🙏🙏